Die hardnekkige boodskap van Kersfees

Die afgelope Kerstyd is ek weer diep getref en op ’n manier ontstig deur die wyse waarop ons viering van Kersfees in vele opsigte ver­vlak tot sentimentele soetsappigheid – om natuurlik nie eens te praat van die skrille kommersialisering en materialisme wat daarmee gepaard gaan nie.

Selfs waar daar gefokus word op die geboorte van Christus, gebeur dit meestal in ’n sfeer van onge­repte vredigheid en welwillendheid. ’n Dierbare kriptoneel met ’n engelagtige Jesuskind wat die wêreld rondom Hom stralend betrag, en Josef en Maria sonder enige teken van die moeisame reis en die pynlike geboorte wat hulle sopas deurgemaak het.

’n Oordenking wat ek in hierdie tyd gelees het, verwys na hierdie tendens in ons Kersvieringe en sê: “We sentimentalize it into impotence”. In hierdie selfde verband word die volgende woorde van die bekende Frederick Buechner aangehaal waar hy oor die geboorteverhaal sê: “Perhaps it is the very wildness and strangeness … that has led us to try to tame it,” en dan vervolg: “Incarnation [menswording]. It is not tame. It is not touching. It is not beautiful. It is uninhabitable terror. It is unthinkable darkness riven with unbearable light.”

In die geboorteverhale van Lukas en Matteus is daar natuurlik voldoende aanduiding dat die bedoeling nie is om ’n sprokiesagtige toneel te skets nie, maar juis om die ellende en verskrikking uit te beeld wat van die begin af deel van Jesus se lewe was.

Lukas stel ons voor aan Josef en Maria as twee arm landbewoners wat uitgelewer is aan die grille en giere van die maghebbers van hulle tyd. Hy maak heel spesifiek melding daarvan dat die pasgebore Kind in ’n stal gebore is en in ’n krip neergelê is “omdat daar vir hulle geen plek in die herberg was nie” (Luk 2:7).

Matteus laat sy geboorteverhaal uitloop op die kindermoord wat deur Herodes van stapel gestuur word in sy poging om van die nuutgebore Kind ontslae te raak. En volgens hierdie weergawe begin Jesus sy kinderdae as ’n vlugteling saam met sy ouers in Egipte.

’n Skildery wat myns insiens ’n bydrae kan lewer om hierdie Bybelse perspektief op die Kersgebeure te herstel, is die uitbeelding van die kindermoord deur die negentiende-eeuse Franse skilder Léon Cogniet (1794-1880). Anders as die meeste ander kunstenaars wat hierdie toneel uitgebeeld het, gee hy nie ’n breë blik van die gebeure waar soldate kindertjies wreedaardig vermoor en moeders hulle lot bekla nie, maar fokus hy op die magtelose vasgekeerdheid van ’n enkele moeder wat op die punt staan om haar kind te verloor.

Die vrou sit neergehurk in die hoek van ’n vervalle muur waar sy met haar hand oor haar kind se mond probeer wegkruip vir die moord­bendes wat op die agtergrond hulle ver­skrik­like slagting deurvoer. Haar hoof is onbedek en sy is kaalvoet, nie net as aanduiding van die haas waarmee sy op die vlug moes slaan nie, maar ook van die weerloosheid waarmee sy haar­self in hier­die situasie van vasgekeerdheid bevind.

Die gedempte kleure waarmee die vrou uitgebeeld word, beklemtoon die somberheid en hopeloosheid van die toneel, terwyl die skerp verligte agtergrond die meedoënlose optrede van die soldate aan die lig bring.

Die mees opvallende aspek van die skildery is die feit dat die vrou haar blik direk op die persoon rig wat voor die kunswerk staan. Die uitdrukking in haar oë getuig nie net van verskrikt­heid en angs nie, maar rig ook ’n uitdaging aan elkeen wat ’n toeskouer van hierdie toneel word. So asof sy vir elkeen van ons vra: “Wat gaan jy met my en my kind doen? Gaan jy ons uitlewer sodat hy doodgemaak kan word? Of gaan jy ons help om te ontvlug?”

Op ’n vreemde manier word ons dus van ons veilige posisie as toeskouers ontneem en in die gebeure ingetrek met ’n (onuitgesproke) vraag waar­mee die moontlikheid om neutraal of afsydig te bly, van ons weggeneem word. As ons die verhaal van die kindermoord voorts sien as ’n eksemplaar van al die lyding en verskrikking in die geskiedenis, is die verdere implikasie dat ons uitgedaag word om die ellende in die wêreld rond­om ons vierkantig in die oë te kyk en onsself af te vra: “Wat doen jy om ’n verskil hieraan te maak?”

Cogniet het nie spesifiek gesê dat die vrou en die kind Maria en Jesus voorstel nie, maar dit is myns insiens tog ’n fassinerende moontlikheid. So gesien word die skil­dery dan ’n bevestiging van die hardnekkige boodskap van die evangelie: dat die “Woord vlees geword en on­der ons kom woon het”; dat Hy Homself in ’n hoek laat vas­keer het om sy solidariteit te betoon met almal wat hulle in die duisternis van menslike om­standighede bevind, en dat Hy op dié manier bevestig dat God in die diepste nood by sy mense is en bly.