Kartografieë van genade

“I am wrenched by the abuses our language, our theology, and our church perpetrate against women and gays” (Serene Jones).

Verlede jaar het Australiese kerkleiers op ’n ry – van­af die Anglikaanse kerk tot die Baptistekerk – amp­telik en publiek om verskoning gevra vir die kerk se aandeel aan geweldpleging teen vroue. Dit het ge­volg nadat ’n verslag deur ABC News verskyn het waar­in die kerk se rol in die normalisering van huis­houdelike geweld teenoor vroue beskryf word. Daar is een besondere argument wat by herhaling opgeduik het in die onderhoude met vroue (en veral pre­di­kantsvroue): naamlik, dat daar van vroue verwag word om hulleself ondergeskik te stel aan hul mans.

Suid-Afrikaanse vroueteoloë – waaronder Sarojini Na­dar en Miranda Pillay – het jare gelede alreeds uit­ge­­wys, ook in publieke korrespondensie met ge­loofs­leiers soos Angus Buchan, dat dieselfde argument in Suid-Afrika bygedra het tot “verteerbare patriargie”. Die aandrang op die stilswye van vroue in die kerk en ver­bod op bekleding van sekere kerklike amp­te is nie on­skuldig nie, want dit dra by tot mags­pa­trone en mags­dinamika binne publieke en private ruim­tes waar­­binne vroue onveilig is en ongelyk behan­del word.

Trouens, binne Gereformeerde geledere is daar ver­lede jaar uitdruklik standpunt ingeneem ten gunste van vroue in die predikantsamp. By die World Com­munion of Reformed Churches se General Coun­cil is ’n geloofsverklaring oor die bevestiging van vroue in die predikantsamp aanvaar. Ook hier het Suid-Afrikaanse vroueteoloë – soos Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel en Yolanda Dreyer – belangrike bydraes gelewer.

By hierdie vergadering is die punt gemaak dat ge­weld teen vroue sowel publieke as private vorme aanneem; dat seksisme sowel blatant as subtiel is; en dat die mees gevaarlike en verwoestende vorme van mags­vergrype dalk juis dié interaksies is – klein, on­op­vallend, onopsigtelik – wat alledaags en oënskynlik normaal is.

Dit is nie moeilik om blatante, publieke vorms van seksisme raak te sien en aan te spreek nie; maar hoe gemaak met subtiele, fyner vorms van seksisme – soos taalgebruik – binne die kerk? Is die subtiele taaluitsluitings – soos die aanspreekvorm “broer” in amp­telike vergaderings – geoorloof gewoon omdat dit gevestig is? Is die subtiele vooroordele teen vrouepredikante – soos die voorkeur vir manlike kan­didate alreeds in kerklike advertensies van beskikbare beroepe – aanvaarbaar omdat ’n manlike kandi­daat die voorkeuropsie is? Is die afvaardiging van vrouepredikante na sinodale en ekumeniese vergaderings hoegenaamd ’n prioriteit?

In die verhaal The handmaid’s tale beskryf Margaret Atwood ’n skrikwekkende toekoms waarin sowel publieke, blatante, growwe vorms van geweld teen vroue as subtiele, verfynde, versteekte seksismes deur die kerk geregverdig word. In hierdie verhaal word vroue nie alleen ondergeskik gestel aan mans nie, maar word vroue ook teen vroue geposisioneer. Uit­ein­delik ontken die verwronge magsverhoudinge le­we­gewende moontlikhede nie alleen vir die handlangervroue wat kinders moet baar namens ander vroue nie, maar vir elke karakter in die verhaal, in­slui­tend die mans.

Die verhaal staan in strakke kontras met die be­skry­wing “kartografieë van genade”. Hierdie is die sub­titel van ’n boek geskryf deur die bekende feministiese teoloog, Serene Jones, wat onlangs as die eer­ste vrouepresident van Union Theological Seminary in New York en president van die American Academy of Religion verkies sou word.

Sy argumenteer dat die Christelike geloof deur die lens van feministiese teorieë gelees sou kon word – en daarmee spesifiek deur die bril van vroue se ervarings en interpretasie van Christelike leerstellings soos son­de, regverdiging en heiligmaking – om nuwe (en soms vergete) aksente van ons geloof raak te sien.

Wanneer die Christelike geloof só gelees word is daar ander padmerkers, roetes, en verbeeldingsmoont­likhede wat na vore kom, meen sy, en sodoende kan vroue se teologiese bydraes bydra tot ’n toekoms waar­binne alle mense floreer. Dit is immers nie net vroue wat geraak word deur die uitsluiting van vroue­stemme binne die kerk nie, maar die hele kerk wat ontneem word van hul gawes en bydraes.

Die Bybel self is ondenkbaar sonder vrouekarakters: beide diegene wat nooit ’n spreekbeurt verkry nie sowel as vroue wat eie teologiese bydraes lewer. So word belangrike frases in ons geloofsbelydenisse op die lippe van Hanna in die Ou Testament en Maria in die Nuwe Testament gevind. Die Evangelies maak wei­nig sin sonder die verhaal van ’n jong vrou wat haarself bereidwillig verklaar om aan die mensgeworde God geboorte te skenk. Die kerk se verhaal is ondenk­baar sonder vrouedissipels – soos die Samaritaanse vrou by die put – wat die evangelie verkondig aan hul ge­meenskappe. Vroue se teologiese bydraes het nie eers in die onlangse verlede begin saak maak nie. Vroue­bydraes was nog altyd onontbeerlik in die verwoording van geloof in God.

Dit is ’n verlies vir die kerk wanneer vroue se stem­me, ervarings, en bydraes ontbreek – veral in ge­sprek­ke wat vroue se liggame en lewens raak. Dit is ’n verleentheid vir die kerk wanneer vroue nie afge­vaar­dig word na kerklike vergaderings nie. Dit is ’n skan­de wanneer die kerk aandadig is tot geweldple­ging, sowel blatant as subtiel, teen vroue.

Dr Nadia Marais doseer sistematiese teologie aan die Universiteit Stellenbosch.