’n Weerlose gemeenskap rondom die kruis

In die kuns van die Middeleeue, die Renaissance en die Reformasie het geloof en die Godsvraag redelik onproblematies aan die orde gekom. Bybelse to­nele is wel op verskillende wyses en vanuit uiteenlo­pen­de perspektiewe uitgebeeld. Die byna vanselfspre­ken­de veronderstelling was egter deurentyd dat die uit­beelding van Bybelse gegewens en religieuse temas toe­gang verleen tot die verstaan van God en van sy ver­houding tot die geskape werklikheid.

Soos op ander terreine het die Aufklärung/Verlig­ting van die sewentiende en agtiende eeu ook met betrekking tot die uitbeelding van die religieuse in die kuns ’n radikale verandering teweeg gebring. Met sy klem op die rasionele en die menslike rede as die hoog­ste gesag het hierdie geestesbeweging onvermy­de­­lik aanleiding gegee tot die bevraagtekening van gods­diens, kerklike gesag en van God self. In kuns­wer­ke waarin religieuse temas aangesny word, is die na­gevolge van hierdie rasionalistiese bevraagtekening op vele maniere weerspieël.

’n Voorbeeld van so ’n kunswerk is die skildery Kloosterkerk in die eikewoud van die Duitse skilder, Cas­par David Friedrich (1774-1840), wat in die jare tus­sen 1808 en 1810 voltooi is. Hierdie skildery word visueel oorheers deur die ruïne van ’n Gotiese kerkgebou in ’n sneeubedekte winterlandskap, omraam deur die strak, verwronge skelette van ’n groep oeroue eike­bo­me.

Op die voorgrond is ’n oop graf wat pas gegrawe is en ’n groep monnike wat ’n kis in prosessie deur ’n ver­waarloosde begraafplaas in die rigting van die deur van die bouval dra. Klaarblyklik op pad om die begraf­nisdiens van ’n gestorwe medemonnik te hou in dit wat oorgebly het van die eertydse imposante klooster­kompleks.

Die dominante atmosfeer van die skildery is don­ker, somber en droewig en word versterk deur die kleur­gebruik wat oorheers word deur skakerings van bruin, grys en swart. Die enigste teken van lewe in die kunswerk is die bedremmelde groepie monnike wat egter kwalik onderskei kan word van die grafstene en kruise wat rommelrig in die sneeu verspreid is.

Die ruïne van die kerkgebou sou gesien kon word as ’n simboliese voorstelling van dit wat ná die Aufklärung oorgebly het van die kerk as instituut en van die vanselfsprekendheid waarmee kerklike gesag vroeër aanvaar is. Wat eens ’n groot en indrukwekken­de struktuur was, is nou ’n bouval wat kwalik op sy eie staande kan bly.

Ten spyte van al die tekens van agteruitgang en onomkeerbare verval is daar tog ook ’n paar elemente in die skildery wat daarop dui dat alles nie op die duur ten gronde sal gaan nie. Die sentrale posisie van die kerkbouval en die wyse waarop dit in ’n bepaalde sim­me­trie met die omringende bome uitgebeeld word, open die moontlikheid van ’n nuwe brose samehang tussen geloof en die natuurlike werklikheid. En alhoewel die bome op dié bepaalde oomblik dood lyk, hou dit tog die belofte in van nuwe lewe wanneer dit weer lente word.

’n Verdere aanduiding dat die skildery nie bedoel is as ’n mistroostige uitbeelding van wanhoop en doodse leegheid nie, is die feit dat die somber voorgrond oorspan word deur ’n hemelruim wat reeds deur die naderende dagbreek verlig word. En net bo die bome aan die regterkant van die bouval is daar die skugter sekel van die nuwe maan wat met verloop van tyd sal groei tot ’n volmaan wat weer sy lig helder oor die donker land­skap sal laat skyn.

Ook dit wat op die voorgrond afspeel, is nie sonder hoop en verwagting nie. Die prosessie beweeg verby die oop graf en rondom ’n kruis wat (anders as die oor­blyfsel van die kerkgebou) ongestoord en onaange­tas te midde van die skynbare Godverlatenheid staande gebly het. En die monnike gaan steeds voort om met nuutgevonde nederigheid die hoopvolle ri­tueel van ’n begrafnis in die ontwykende, dog blywen­de teenwoordigheid van God te volvoer.

As diep gelowige wou Friedrich waarskynlik iets soortgelyk aan die “nogtans” van Habakuk 3 tot uit­druk­king bring. Ten spyte van die glorieryke verlede van kerklike mag en invloed wat onherroeplik verbygegaan het, is daar nog steeds die weerlose gemeenskap van gelowiges wat rondom die kruis (en onder ’n oop hemel) vergader en teen dood en verval in hulle ge­loof uitleef met ’n: “Nogtans sal ons jubel!”

Ook vir ons in ons tyd het hierdie kunswerk ’n be­lang­rike boodskap. Rondom ons is daar vele bouvallige oorblyfsels van eens magtige kerklike magstruktu­re en ook heelwat getuienis dat die kerk nie meer met die­selfde vanselfsprekendheid as vroeër daarop kan aanspraak maak dat sy idees die rigting van sake in die sa­melewing sal bepaal nie.

Dit vra van ons ’n nuwe nederigheid en ’n bereid­willigheid om eerder diensbaar as voorskriftelik te wees – en om nie op indrukwekkende strukture staat te maak nie, maar om met die kruis van Christus as fo­kuspunt te doen wat ons hand vind om te doen en op dié manier ’n blywende verskil te maak. Nie omdat ons groot en magtig is nie, maar omdat ons in weer­loos­heid getrou bly aan ons Godgegewe roeping.

Dr André Bartlett is die hoof van Excelsus, die NG Kerk se sentrum vir bedieningsontwikkeling aan die Uni­versiteit van Pretoria.