’n Afrika-rivier, ’n pampoenrank en die evangelie van naaste-wees

Dr AnnaMarie de Klerk was 46 jaar lank sendeling in Malawi. Sy tree nou af. ANNALISE WIID het tydens ’n tuisbesoek, ter voorberei­ding op haar terugkeer na Suid-Afrika, met haar gesels oor groei, ontworte­ling en na­la­tenskappe.


Tuis. Waar is tuis vir ’n twee-kultuur mens? So klein en fyn soos sy is, laat AnnaMarie ’n mens aan ’n Afrika-rivier dink. ’n Diep-vloeiende, le­we­gewende stroom: Met, aan die een oewer, Suid-­Afrika – spesifiek Calvinia en Wellington waar haar groot­word- en studie-wortels lê. Aan die oorkantste oe­wer, Malawi – spesifiek Nkhoma, Lilongwe en Ma­lin­gunde, waar haar hart en huis is.

Vóór ons egter oor die roetekaart van haar lewe praat, gesels ons eers gesondheid. Die rede vir haar besoek aan Suid-Afrika in November 2017. Sy is skoon. Die kanker is weg. Maar haar energie ook. “Jou lyf is net te moeg,” sug sy, “jy sien nie kans nie, dit tas jou gees ook aan. Maar die Here vernuwe mens weer.”

Twee seuntjies bid by die KIX-kleuterskool.

Sy het ’n hupstoot kom haal. Die siekte, die behandeling … “Ek het donkerte ervaar, ’n wagtydperk. Dit het my nogal gevang. Vreemde emosies van verlammende aard. Mens is op ’n bus. En jy weet nie waar dit gaan uitkom nie.”
So moes dit seker ook gevoel het toe sy in 1971 Malingunde toe is? Die 23-jarige jong vrou van die Hantam-plaas Rietvlei, waar die kokerbome groei. “Ek was toe darem al voorheen in Malawi. Op ’n studentetoer van Hugenote Kollege, saam met die rektor, prof Johan van der Merwe en ds Gawie en tannie Louise Hugo (afgetrede sendelinge en wonderlike mentors). Ná ’n diens in die Nkhoma-kerk, het ek vir prof Johan en oom Gawie gesê: ‘Ek glo ek gaan terugkom hierheen.’ Die Gees het daar ingespreek in my.”

Sy gaan doen daarna ’n tweejaarkursus in sendingwerk by Hugenote Kollege op Wellington. En nog ’n drie­jaarkursus in maatskaplike werk ook. Ter voorbe­reiding.

“Ek is van Calvinia af met ’n Vollatjie hier op. Moes my moedertjie agterlaat. Dit was kort na my pa se dood.” Maar sy het geweet sy gaan met sy seën. En dat haar sibbe na haar ma sal omsien.

Juffrou Ireen Chagwamo gee klas in die Baptistekerkie van ’n buitepos.

“Die sendingkantoor, as hulpsentrum hier onder, het alles gereël dat ’n mens ’n posisie en akkommodasie het as jy daarbo aankom. Ek moes natuurlik eers die taal leer. Chichewa. 6 Maart 1971, vier dae na my aankoms. Dr Johan Louw, taaldosent op Malingunde, wys na die gebou waar ons klas gehad het, en sê vir my: ‘Dáár gaan jy soggens grammatika doen, maar tweeuur elke middag gaan jy oorstap na Helena Nangondo toe. Sy gaan jou sleutel wees om die taal te leer práát.’ En so was dit. Onder die boom, vir drie ure lank elke middag, oor ’n tydperk van vier en ’n half maande, met die ouer vrou.

“Helena was meer as my taalmentor; sy het my Malawi-ma geword. Toe sy die dag begrawe word, het die mense my hanteer soos haar dogter. My getroos asof my bloed-ma dood is.”

AnnaMarie was nooit alleen nie. Uit die staanspoor is sy begelei, deur mede-sendelinge, sowel as Malawi-vroue. Jeug- en vrouewerkers van die Nkhoma-sinode. “Hulle het my saamgeneem. Skole toe. Bos toe. Vir my getolk toe ek nog onbeholpe was met Chichewa. Hand-aan-hand het hulle my ingelei in die werk. My ge-‘langiza’ – soos ’n dogter tot vrouwees begelei word. Hulle is tot vandag toe my mentors. ‘Ken jouself,’ het ek daardie tyd geleer, ‘dan hoef jy niemand ná te maak nie.’” Sy het ook geleer: “Settle your heart and mind; be content where you are.” Dan word jy oplettend vir wat positief is aan beide kante. En vir wat mekaar aanvul.

AnnaMarie is lank nie meer buitestander nie. “Ek is ’n ‘binne-mens’.” Sy voel saam met haar mense. Het fyn antennas vir nood ontwikkel. Geleer: Jy vra nie: “Hoe gaan dit?” nie. Dan antwoord hulle net “I’m fine.” Jy gaan besoek. Sit. Luister. Vra: Watter uitda­gings beleef jy nou? Die Malawiërs het vir haar ’n nu­we van gegee: Nachisale. Sy is volledig aanvaar. Gogo Nachisale. Familie.

Twee seuntjies bid by die KIX-kleuterskool.

Julie 1971. AnnaMarie skuif na Lilongwe. As “vroue­werkster” hou sy naaldwerk- en kookklubs. Bybelstudie. Word mettertyd onderwyseres, en later hoof van die Lilongwe Home Craft Centre, of die Vroue­skool, soos dit destyds genoem is. Toe was daar in Malawi baie min na-skoolse opleiding vir vroue. Weens die kultuur en finansies, het families eerder hulle ­seuns laat studeer. Nou is dit heeltemal anders. Nou flo­reer die vroue!

AnnaMarie het ook vyf jaar voltyds taalonderrig aan nuwe sendelinge gegee: Suid-Afrikaners, NG, Bap­tiste, Zambiërs, Noorweërs, Nederlanders. Inte­ressant. Nie almal dominees of geestelike werkers nie. Ook tandartse, vlieëniers. “Dit was ’n heerlike, ryk er­va­ring van blootstelling aan ’n verskeidenheid lande, de­nominasies, kerkgenootskappe.”
Jare lank was sy ook sekretaresse/tesourier vir die skakelbeampte by Nkhoma se sinodale kantoor waar sy die administrasie, finansies, in- en uitvoer, en ska­ke­ling tussen die sinodes van die CCAP en die NG Kerk hanteer het. Daar was sy, later, ook deel van die “oorgee aan die CCAP-sinode” – “die tyd toe ons verhou­dings verander het van ‘moeder-kerk en sen­ding-kind’ tot ‘partners’, medewerkers. Toe ons nie meer gestuur het nie, maar begin vra het, begin wag het tot … Meer sensitief … Ek was sekretaresse by al die kommissies. Dis waar Nkhoma Universiteit begin het. Eers was daar die onderwyskampus, die teologiese skool, die groot hospitaal …” 

Daarna is AnnaMarie terug Vroueskool toe op Malingunde. Vroeëkinderontwikkeling het intussen prioriteit geword. Op ’n dag laat weet Gielie Loubser (PSD Jeugbediening, Wes-Kaap): “Die KIX-kids het geld ingesamel. Ons wil fondse skenk vir ’n projek in Malawi wat goed sal wees vir kinders.” R200 000 oor twee jaar. Hulle kon 150 onderwysers oplei! Anna­Marie het Kinderevangelisasie doseer. ’n Vriendin, op­leidingsmetodes.

“Ek en my seun, Fletcher, het 15 skooltjies in die Malingunde-omgewing geïdentifiseer. ’n Mens gaan eers na die hoofman vir toestemming. Hy kry dan sy indoenas bymekaar en saam kies hulle geskikte mense om opgelei te word – so 30 mans en vroue per kursus. “Gielie, ’n paar afgevaardigdes van KIX, asook Kobus en Mariëtte Odendaal, (van Afrika Ekumene en Ge­tuie­nisaksie) het Malawi toe gekom. Die skooltjies saam met ons besoek.” Sommige van die nuut-opgeleide on­der­wysers het daarna hulle eie skooltjies oopgemaak. “Hulle selfwaarde het wortel geskiet.”

Twee ou geboue op AnnaMarie se werf in Malingunde is “binne net 9 maande” opgeknap en tot skool omskep. “Die Lutzvillers, en ná hulle die mense van Alberton-Wes, het hulle skatkamers kom leegmaak daar by ons. Later Calvinia ook. Nie net geld nie. Plafonne ingesit, hulp met elektriese bedrading. Onder­wysers wat ons opleiding en opvoedingsmateriaal kom aanvul … Die geloofwaardigheid van ons Vader: As Hy ’n ding wil doen, doen Hy dit!”
Hulle het tans 50 leerders tussen ongeveer drie en vyf jaar oud. Hulle memoriseer Bybelstories, leer Engels en Chichewa, doen “maths” en “creative activities”. Sit by bankies. Dra mooi uniformpies. As hulle ses word, gaan hulle primêre skool toe, net oor die pad. “Dit gee hulle ’n enorme voorsprong – nie net akademies nie; ook om elke dag te hoor daar is ’n Jesus wat hulle liefhet.”

AnneMarie de Klerk ’n paar jaar gelede saam met haar Malawi-moe­der en taalinstrukteur, He­lena Nangondo.

“Ons het goeie saamwerk-verhoudings met alle vlak­ke van die samelewing. Nou wil ons die kinders wie se ouers nie kan betaal nie, ook intrek. Verbeel jou ’n enkelma van drie, wat water dra vir ’n inkomste. R100 per maand is buite haar bereik. Ons wil ons tentpenne wyer inslaan. Om mense soos sy te help.”

In 46 jaar loop baie water onder die brug deur. “Ek het begin met die vroue, daar op die mat, of onder ’n boom. Ek het sedertdien so baie geleer. Akademies ook.” (In 2016 ontvang AnnaMarie ’n eredoktorsgraad van die Universiteit van Nkhoma.) “Ek is toegelaat om ‘by te voeg’.”

Fletcher, haar Malawi-seun en steunpilaar, het as 15-jarige by die Vroueskool begin werk. Werf gevee. “Ons het gou gesien hy is pligsgetrou. En het die goeie geaardheid, ontvang maklik instruksie. Nou werk Fletch ons skoolbegrotings uit. Behartig die geboue en terrein se onderhoud met ’n viermanspan. As ek sê ons moet nog ’n klaskamer bou, sê hy okay, ek soek solank stene.” Fletch. Pa van vyf. Die jongste, Daniël, is nou amper drie maande oud. Haar hart lê in haar stem as sy van hulle praat. Die groenste bome aan die Malawi-oewer van haar hart-rivier.

AnnaMarie gebruik die beeld van ’n pampoenrank vir haarself: Met wortels hier, maar wat wyd rank en vrug dra, ver vanwaar die saad oorspronklik geplant is. Wat voed. Soms stapelvoedsel is, in droogtetyd. “Ja, soms het my optrede, besluite, keuses en kort humeur oorgeneem bo die inspraak van die Gees. Maar, in ononderbroke trou, hernuwe Hy my hele lewenstyl. Sny die perdeby se geniepsige steekplekke uit.” ’n Mens leer genadig met feilbaarheid omgaan. Ook jou eie.

Haar gesondheid het haar die afgelope vier jaar begin voorberei vir haar komende terugkeer na Suid-Afrika. Tot dan, gee sy haar aandag aan “daardie vrou­tjies wat nooit die kans gehad het om te leer lees of skryf nie.”

’n Oudstudent van AnnaMarie, “een van die sterre van die Vroueskool”, het AnnaMarie opgelei om volwasse geletterdheid te doseer. “Ons het ses vroue geïdentifiseer op Malingunde. Ons kies hulle nie. Hulle moet self kom sê: ‘Ek het ’n behoefte om te leer’. Jy kan nie iemand ontwikkel wat nie wil nie. Hulle doeltreffendheid hang van hulleself af. Dit gee hulle trots.”

Met daardie ses ongeletterde, leergierige vroue werk sy nou. “En a, e, i, o, u is sleutels waarmee ek hulle vertel: Jesus is lief vir jou. Dit is my laaste kans. Voor ek middel April 2018 terugkeer na Suid-Afrika.”  
In 46 jaar is veel bygevoeg. AnnaMarie de Klerk Na­chisale gaan veel moet agterlaat. Die mooi­ste van Malawi wat sy met haar saambring? “Die bewussyn van our in­ter-res­pon­sibility for each other’s need.” Naaste-wees.