Nuwe antwoorde op nuwe vrae

Terwyl die kerk tydens die Middeleeue en die Renaissance een van die belangrikste beskermhere van die kunste was, het daar sedert die Aufklä­rung/Verligting van die 17de en 18de eeu ’n groeiende ver­wydering en in sommige gevalle selfs vyandskap tus­sen die kerk en die kunste ontstaan.

Dit het enersyds saamgehang met die feit dat kuns­te­naars ’n meer onafhanklike en kritiese ingesteldheid teenoor die kerk en geloofskwessies ingeneem het, maar andersyds ook met onbegrip en onnodige klein­se­righeid aan die kant van die kerk ten opsigte van dit wat kunstenaars met hulle uitbeelding van religieuse temas tot uitdrukking wou bring.
’n Voorbeeld van hierdie soort verwydering en die onkunde wat daartoe aanleiding gegee het, is die werk van die Russiese vroueskilder Natalia Goncharova (1881-1921). Alhoewel sy grootgeword het in ’n familie met ’n hele aantal Ortodokse priesters, waaronder ’n oupa wat ’n professor in teologie was, en hoewel sy lewenslank ’n diep spirituele band met die Ortodokse geloofstradisie gehandhaaf het, het haar kuns uit die staanspoor ’n uiters negatiewe ontvangs in kerklike kringe in Rusland geniet.

Hierdie negatiewe beoordeling van haar werk spreek veral duidelik uit die reaksie op ’n groepsuitstalling wat in 1912 in Moskou gehou is, en waar ’n groot aantal van haar skilderye vertoon is. Veral die agt van haar religieuse werke wat deel van die uitstal­ling  uitgemaak het, is uitgesonder vir felle kritiek – en van die agt in besonder die skilderstuk Die Evangeliste.

Hierdie werk, wat bestaan uit vier parallelle panele, is onmiskenbaar gebaseer op die wyse waarop heiliges weerskante van die sentrale Christus-ikoon in ’n tradisionele Ortodokse ikonostasis (muur van ikone) uitgebeeld is. Alhoewel sy gebruik maak van ’n tradisio­nele motief uit die kerklike skildertradisie, herinner die sogenaamde Neo-primitivistiese styl waarin sy dit doen, sterk aan die tradisionele Russiese religieuse volks­kuns. Die resultaat is ’n interessante kombinasie van aan die een kant die spirituele kalmte van die tra­di­sionele Ortodokse ikonografie, en aan die ander kant die byna kinderlike direktheid en eenvoud van die tradisionele volkskuns.

Een van die vroeë kritici het hierdie werk as “skandalig en afstootlik” beskryf en na die vier figure verwys as ’n “monsteragtige” uitbeelding. Kort na die ope­ning van die uitstalling het die openbare sensor bevind dat die werk godslasterlik is en die polisie opdrag gegee om dit saam met die ander religieuse werk uit die uitstalling te verwyder.
Hierdie skerp afwysende reaksie hou ten nouste verband met die wyse waarop daar in ’n skildery soos hierdie afgewyk word van die streng konvensies van die Ortodokse ikonografie. Die feit dat sy ’n vrou was en dat haar “ikone” bedoel was vir ’n openbare uitstalling, het die wenkbroue laat lig in ’n tradisie waar slegs manlike monnike toegelaat is om ikone te skilder – ikone wat uitsluitlik bedoel is vir gebruik in gewyde aanbiddingsruimtes.

Dit was egter veral die wyse waarop sy die religieuse temas in haar werk hanteer het, wat hewige kritiek ont­lok het. Teenoor die tradisionele ikonografie waar daar groot klem gelê word op getroue reproduksie en wei­nig ruimte gelaat word vir individuele kreatiwiteit en vernuwing, gee sy doelbewus uitdrukking aan ’n eie­soortige en persoonlike interpretasie van tradisio­nele motiewe.

Anders as in die kerklike tradisie word die vier evan­geliste uitgebeeld met die ruwe hande en gesigte van eenvoudige landbewoners. Verder word drie van hulle met grys baarde geskilder, nie soos die evangeliste in die tradisionele ikone nie, maar eerder soos die Ou-Testamentiese profete, en met boekrolle waarop daar (weer anders as in die tradisionele ikone) niks ge­skrywe staan nie – waarskynlik met die bedoeling dat hulle boodskap oop genoeg is om in ’n nuwe tyd en vir nuwe omstandighede nuut geïnterpreteer te word.

Dit was dan ook Goncharova se verweer teen die kritiek wat teen haar en haar kuns uitge­spreek is, toe sy by geleentheid gesê het: “Every na­tion, every age, has a different style.” In aan­sluiting hierby word die bedoeling van die ma­nier waarop sy religieuse temas uitgebeeld het, soos volg deur ’n meer simpatieke kunskritikus ver­woord: “Christian spirituality in a modern age demanded a jolting of one’s expectations and an unsettling of conventional religious images just enough to put them in play once again.”

Dit is waarskynlik die groot bydrae van iemand soos hierdie kunstenaar wat in haar eie tyd so kontroversieel was: dat sy mense uitge­daag het om nuut te dink oor idees wat gedreig het om met die verloop van tyd te verstar tot voorstellings wat weinig met die werklikhede van ’n nuwe tyd verband hou.

Deur dit te doen, het Goncharova die krag van die evangelie gesnap: dat dit ten diepste oor die vermoë beskik om altyd weer op soek te gaan na nuwe antwoorde op nuwe vrae wat in nuwe omstandighede gevra word. So kom staan haar vier evangeliste ook voor ons met die oeroue woor­de waarmee God sê: “Kyk, Ek gaan iets nuuts doen, dit staan op die punt om te gebeur.”

▶ Dr André Bartlett is die hoof van Excelsus, die NG Kerk se sentrum vir bedieningsontwikkeling aan die Uni­versiteit van Pretoria.