Die troos vir treurendes

In Lydenstyd word die kerk oor die wêreld heen herinner aan Christus se pyn, lyding en dood. Dit is ’n tyd waarin ons herinner word aan ’n ou gebruik in die kerk: om te ween, te huil, te kla, te treur (doleo of dolere in Latyn). In ons betreuring volg ons die voorbeeld van gelowiges oor die eeue heen – en Christus self ook – na.

Dit is ’n tyd waarin ons gekonfronteer word met die uitroepe, die noodkrete, van gelowiges voor ons: Abel, wat vermoor word deur sy broer; Tamar, wat verkrag word deur haar broer; Ismael, wat verwerp word deur sy familie; Ragel, wat sterf terwyl sy geboorte skenk. Daarby kan talle ander karakters in die Bybel se trane, protes, en klaagliedere – Job, Jeremia, Jona, Jefta; Hanna, Maria, Marta, Maria Magdalena – sowel as dié van gelowiges oor eeue heen, gevoeg word. Dit is trane oor geweld, vergrype, pyn – emosioneel sowel as fisies – en dood. Ons treur, soos hulle, oor dit wat is, of dit wat kon wees. Veral treur ons, meen Serene Jones, wanneer die toekoms waarna ons uitgesien het of verlang het in duie stort; soos met die dood van ’n kind of die beëindiging van ’n verhouding.

Dit is dié tyd waarin ons gekonfronteer word met diegene wat óór Jésus treur, soos die vroue aan die voet van die kruis. So word Maria byvoorbeeld die inspirasie vir talle uitbeeldings in kuns en musiek van die treurende moeder, die vrou van smarte, die Mater Dolorosa. Komponiste soos Henryk Gorecki komponeer, in hierdie tradisie (na afloop van die Tweede Wêreldoorlog) ’n treurwerk wat ’n tradisionele Poolse lied van ’n ma wie se seun oorlog toe is, bevat (“Where has he gone, my dear young son?”) sowel as ’n inskrywing van ’n jong meisie op die muur van ’n konsentrasiekamp, wat tegelykertyd ’n gebed aan Maria as ’n troosboodskap aan haar ma is (“Oh Mamma, do not cry, no”).

Maar dit is ook die tyd waarin ons dink aan Jesus wat sélf treur – oor Homself (Hebr 5:7), oor Jerusalem (Luk 19:41), en oor sy geliefde vriend Lasarus (Joh 11:35). In laasgenoemde verhaal word daar uitdruklik verwys na Jesus se trane, en is juis hierdie vers – wat dikwels die kortste (vertaalde) vers in die Nuwe Testament genoem word – merkwaardig omdat dit aan ons ’n God voorhou wat treur. Dit is ’n God wat treur nog vóór die kruisigingsgebeure.

En dit is die gekruisigde God – die treurende Triniteit – wat ons teëkom ín die kruisigingsgebeure, argumenteer Jürgen Moltmann; wat in die lyding van die Seun, die smart van die Vader, en die vertroosting van die Gees aan ons voorgehou word. Christus se dood is ’n dood in die dieptes van God, in die baarmoeder van God, waardeur God nie onaangetas gelaat word nie. Talle teoloë sou daarop wys dat hierdie insig agter die 16de eeuse Martin Luther se diepste oortuigings, vertoë en kritiek teenoor die kerk sou sit.

Tog is Luther self ook deel van ’n lewende tradisie waarbinne betreuring belangrik is. Die kerkvader Irenaeus van Lyons sou byvoorbeeld alreeds in die 3de eeu insien dat trane en betreuring nie ’n las is nie, maar ’n geskenk. Daar rondom sou die Katolieke mis – genaamd “the gift of tears” – ontstaan. Die mis herinner ons daaraan dat Maria aan Jesus die geskenk van trane gee. Dit is deur Maria wat Christus gebore word, bely die kerk; en daarmee deur Christus se liggaamlikheid – ’n liggaamlikheid wat Hy met sy ma, Maria, deel – wat dit vir Hom moontlik is om oor Lasarus te huil.

Maria se geskenk stop egter nie by Jesus nie. Maria se geskenk aan Jesus word Jesus se geskenk aan Lasarus. Jesus huil oor Lasarus. Talle kerkvaders meen dat dit hierdie lewegewende trane en lewens­­nood­­­­­- saaklike water is wat aan Lasarus die lewe skenk. So is Jesus se trane ook ’n geskenk aan óns. Dit is hiérdie geskenk wat ons aan ons menswees – ons weerloosheid, emosies, liggame – herinner; en waardeur ons tot die besef kom dat betreuring ’n geskenk is vir die kerk. Betreuring is so oud soos die kerk self. Christus self huil.

So sou Pous Franciskus in ’n onlangse preek gelowiges aanspoor om méér te huil. Hy wys daarop dat ons nie anders kán as om te huil oor ons ellende en die ellende van mense om ons nie. Betreuring is die teenoorgestelde van onaangeraak- en ongetraak-wees, argumenteer hy, want dit verg eerlikheid en dapperheid om die ellende in en om ons te sien en te voel. Trane is juis die geskenk wat gelowiges ontvang om te protesteer teen onreg, geweld, en uitbuiting. Daarom moet ons in Lydenstyd, en ook nie net in Lydenstyd nie, dalk veel méér huil. Ons moet saam met ander huil, maar ook ín die kerk en óór die kerk.

“Geseënd is die wat treur, want hulle sal vertroos word” (Matt 5:4).

Dr Nadia Marais doseer sistematiese teologie aan die Universiteit Stellenbosch.