André Bartlett

Om die buitengewone in die gewone te vind

Dit is interessant om te sien hoe twee kuns­wer­ke, onderskeidelik geskilder deur die kunste­naars Paul Gauguin en Vincent van Gogh, twee verskillende benaderings tot die soeke na ’n dieper betekenis van die sigbare werklikheid verteenwoor­dig.

Gaugin se Visioen ná die preek: Jakob worstel met die engel en Van Gogh se Saaier – die twee werke wat beide in 1888 deur dié twee skildervriende geskilder is. Hulle albei was in dié stadium ’n tyd lank in die dor­pie Port Aven in die provinsie Bretagne in die noordweste van Frankryk woonagtig.

As ’n mens die twee kunswerke naas mekaar plaas, is dit opvallend dat albei skilderye in ’n voorgrond en ’n agtergrond verdeel word deur ’n boomstam wat dia­gonaal van regs onder na links bo geplaas is. Gauguin dui die boomstam in sy skildery spesifiek aan as ’n appel­boom, die tradisionele simbool van die vermoë om tussen goed en kwaad te onderskei.

In Gauguin se werk word die voorgrond oorheers deur ’n groep vroue in tradisionele Bretonse drag saam met die priester – waarskynlik ’n selfportret van Gauguin. Ná die preek verkeer hulle met neergeboë hoofde in gebed. Regs op die agtergrond aan die anderkant van die boomstam word Jakob se worsteling met die engel (vgl Gen 32:22-31) uitgebeeld. Net een van die vroue se hoof is nie in gebed neergebuig nie, maar haar blik is stip op die visioen van die twee worste­lende figure gerig.

Die landskap waar hierdie worsteling plaasvind, word nie op naturalistiese wyse as ’n groen grasveld ge­skilder nie, maar in ’n koorsagtige rooi wat stryd en konflik versinnebeeld. Dit beklemtoon die feit dat die worsteling nie in die “hier en nou” plaasvind nie, maar in ’n andersoortige werklikheid, die “elders” wat verband hou met die geloofsbelewenis van die groep vrome vroue. Die implikasie hiervan is dat insig in die betekenis van die lewe (asook die onderskeid tussen goed en kwaad) op byna sakramenteel-liturgiese wyse deur mistieke ervaring ontsluit word.

Van Gogh se Saaier.

In Van Gogh se werk, wat kort na dié van Gauguin as antwoord op en weerlegging van die sentrale strekking van Gauguin se skildery geskilder is, word die on­derskeid tussen agtergrond en voorgrond doelbewus anders uitgebeeld.

Die Bybelse figuur van die saaier (wat in ’n sekere sin ’n voorstelling van Christus self is) word nie in die agtergrond geplaas nie, maar in die voorgrond – aan dieselfde kant as ons wat as toeskouers na die skildery kyk. Hy word ook nie as een of ander engelfiguur uit­ge­beeld nie, maar as ’n doodgewone kleinboer wat besig is om saad op ’n omgeploegde land te saai.

Die feit dat die saaierfiguur besig is om as ’t ware uit die skildery uit in die rigting van die toeskouer te beweeg, versterk die gedagte dat die gewone werklikheid die ruimte is waarbinne die gebeure afspeel.

Wat deur Van Gogh op die agtergrond uitgebeeld word, is nie ’n dieper, mistieke werklikheid nie, maar ’n eenvoudige boerewoning en ’n reuse-son wat byna soos ’n stralekrans die figuur van die saaier van agter belig.

Volgens hierdie visie word insig in die betekenis van die lewe (en dus ook die onderskeid tussen goed en kwaad) nie in ’n werklikheid anderkant hierdie werklikheid gevind nie, maar word dit eerder in die hier en nou vergestalt – in die gewone gebeure van elke dag waar gewone mense op konkrete wyse sin en betekenis aan die lewe verleen.

Wat ons hier mee te doen het, is meer as net twee kunstenaars wat uitdrukking aan verskillende persoonlike idees gee. Dit gaan eerder oor twee tipes spiri­tualiteite wat verband hou met die verskillende geloofs­tradisies waarbinne die twee kunstenaars gevorm is.

Gauguin het binne die Katolieke Kerk grootgeword en is as priester in dié kerk opgelei. Na ’n agnostiese fase in sy lewe het hy juis tydens sy verblyf in Port Aven diep onder die indruk gekom van die negen­tiende-eeuse herlewing van die Katolieke mistiek en die soort vroomheid wat daarmee gepaard gaan. Sy skil­dery was die direkte neerslag hiervan en was die heel eerste keer wat hy ’n religieuse tema in een van sy werke aangewend het.

Van Gogh daarenteen het in ’n Gereformeerde pastorie in Nederland grootgeword en het lewenslank, ten spyte van kritiek teen hierdie geloofsagtergrond, ge­worstel met die implikasies van die meer nugtere, im­manente spiritualiteit wat ’n kenmerk van hierdie tra­disie is.

Persoonlik meen ek dat dit nie ’n óf-óf-situasie behoort te wees nie, maar dat albei benaderings ons kan help om die verband tussen geloof en werklikheid te ver­staan. Soos Gauguin kan ons deur dissiplines soos gebed en meditasie al meer insig kry in die dieper grond van ons bestaan.

Soos die son in Van Gogh se skildery die gewone wêreld van agter belig, kan die werklikheid van God se teenwoordigheid egter ook in ons daaglikse lewe inskyn en ons in staat stel om betekenis te vind in die dinge waarmee ons elke dag besig is.

Die hardnekkige boodskap van Kersfees

Die afgelope Kerstyd is ek weer diep getref en op ’n manier ontstig deur die wyse waarop ons viering van Kersfees in vele opsigte ver­vlak tot sentimentele soetsappigheid – om natuurlik nie eens te praat van die skrille kommersialisering en materialisme wat daarmee gepaard gaan nie.

Selfs waar daar gefokus word op die geboorte van Christus, gebeur dit meestal in ’n sfeer van onge­repte vredigheid en welwillendheid. ’n Dierbare kriptoneel met ’n engelagtige Jesuskind wat die wêreld rondom Hom stralend betrag, en Josef en Maria sonder enige teken van die moeisame reis en die pynlike geboorte wat hulle sopas deurgemaak het.

’n Oordenking wat ek in hierdie tyd gelees het, verwys na hierdie tendens in ons Kersvieringe en sê: “We sentimentalize it into impotence”. In hierdie selfde verband word die volgende woorde van die bekende Frederick Buechner aangehaal waar hy oor die geboorteverhaal sê: “Perhaps it is the very wildness and strangeness … that has led us to try to tame it,” en dan vervolg: “Incarnation [menswording]. It is not tame. It is not touching. It is not beautiful. It is uninhabitable terror. It is unthinkable darkness riven with unbearable light.”

In die geboorteverhale van Lukas en Matteus is daar natuurlik voldoende aanduiding dat die bedoeling nie is om ’n sprokiesagtige toneel te skets nie, maar juis om die ellende en verskrikking uit te beeld wat van die begin af deel van Jesus se lewe was.

Lukas stel ons voor aan Josef en Maria as twee arm landbewoners wat uitgelewer is aan die grille en giere van die maghebbers van hulle tyd. Hy maak heel spesifiek melding daarvan dat die pasgebore Kind in ’n stal gebore is en in ’n krip neergelê is “omdat daar vir hulle geen plek in die herberg was nie” (Luk 2:7).

Matteus laat sy geboorteverhaal uitloop op die kindermoord wat deur Herodes van stapel gestuur word in sy poging om van die nuutgebore Kind ontslae te raak. En volgens hierdie weergawe begin Jesus sy kinderdae as ’n vlugteling saam met sy ouers in Egipte.

’n Skildery wat myns insiens ’n bydrae kan lewer om hierdie Bybelse perspektief op die Kersgebeure te herstel, is die uitbeelding van die kindermoord deur die negentiende-eeuse Franse skilder Léon Cogniet (1794-1880). Anders as die meeste ander kunstenaars wat hierdie toneel uitgebeeld het, gee hy nie ’n breë blik van die gebeure waar soldate kindertjies wreedaardig vermoor en moeders hulle lot bekla nie, maar fokus hy op die magtelose vasgekeerdheid van ’n enkele moeder wat op die punt staan om haar kind te verloor.

Die vrou sit neergehurk in die hoek van ’n vervalle muur waar sy met haar hand oor haar kind se mond probeer wegkruip vir die moord­bendes wat op die agtergrond hulle ver­skrik­like slagting deurvoer. Haar hoof is onbedek en sy is kaalvoet, nie net as aanduiding van die haas waarmee sy op die vlug moes slaan nie, maar ook van die weerloosheid waarmee sy haar­self in hier­die situasie van vasgekeerdheid bevind.

Die gedempte kleure waarmee die vrou uitgebeeld word, beklemtoon die somberheid en hopeloosheid van die toneel, terwyl die skerp verligte agtergrond die meedoënlose optrede van die soldate aan die lig bring.

Die mees opvallende aspek van die skildery is die feit dat die vrou haar blik direk op die persoon rig wat voor die kunswerk staan. Die uitdrukking in haar oë getuig nie net van verskrikt­heid en angs nie, maar rig ook ’n uitdaging aan elkeen wat ’n toeskouer van hierdie toneel word. So asof sy vir elkeen van ons vra: “Wat gaan jy met my en my kind doen? Gaan jy ons uitlewer sodat hy doodgemaak kan word? Of gaan jy ons help om te ontvlug?”

Op ’n vreemde manier word ons dus van ons veilige posisie as toeskouers ontneem en in die gebeure ingetrek met ’n (onuitgesproke) vraag waar­mee die moontlikheid om neutraal of afsydig te bly, van ons weggeneem word. As ons die verhaal van die kindermoord voorts sien as ’n eksemplaar van al die lyding en verskrikking in die geskiedenis, is die verdere implikasie dat ons uitgedaag word om die ellende in die wêreld rond­om ons vierkantig in die oë te kyk en onsself af te vra: “Wat doen jy om ’n verskil hieraan te maak?”

Cogniet het nie spesifiek gesê dat die vrou en die kind Maria en Jesus voorstel nie, maar dit is myns insiens tog ’n fassinerende moontlikheid. So gesien word die skil­dery dan ’n bevestiging van die hardnekkige boodskap van die evangelie: dat die “Woord vlees geword en on­der ons kom woon het”; dat Hy Homself in ’n hoek laat vas­keer het om sy solidariteit te betoon met almal wat hulle in die duisternis van menslike om­standighede bevind, en dat Hy op dié manier bevestig dat God in die diepste nood by sy mense is en bly.