Johan Van der Merwe

“Pas op, hier kom die NG Kerk!”

Johan van der Merwe

Die mense van Suid-Afrika verskeur mekaar omdat hulle kwaad is! Kwaad oor die verlede, kwaad oor wat tans aan die gebeur is en miskien sommer reeds irrasioneel kwaad vir die toekoms ook.

In hierdie woedende samelewing is een van die grootste uitdagings aan die NG Kerk om nie sy roeping tot versoening te versaak nie. In elke gemeente moet elke lidmaat voortdurend daaraan herinner word! Dit is nie net die kerk se Bybelse opdrag nie, maar ook deel van ons getuienis uit die verlede.

Op 19 November 1997 het ds Freek Swanepoel die NG Kerk tydens ’n openbare getuienisgeleentheid van die Waarheid-en-Versoeningskommissie in Oos-Londen verteenwoordig. Ten spyte van die feit dat verskeie lede van die ASM ’n sterk voorbehoud oor die kerk se betrokkenheid gehad het, het ds Swanepoel volgehou dat die kerk nie moes gaan bieg nie, maar moes gaan getuig! Met toestemming van die ASM moes ds Swanepoel sy eie getuienis opstel.

In sy getuienis het ds Swanepoel beklemtoon dat die NGK verbind was tot versoening en dat die kerk dit saam met ander wou aanpak. Hy het versoening as die opbou van mense gedefinieer. In praktyk het dit beteken dat die verkondiging van die evangelie steeds voorrang moes geniet maar dat dit ook moes lei tot die ontwikkeling van mense en hulle praktiese lewensomstandighede.

Hy het verder beklemtoon dat persoonlike kontak ’n voorvereiste vir versoening is en dat die NG Kerk bereid sou wees om sy lidmate aan te moedig om oor kleurgrense heen verhoudings te bou.

Ds Swanepoel het sy getuienis afgesluit met Hebreërs 12:14: “Beywer julle vir vrede met alle mense.”

Nadat baie vrae gevra is en ’n lang bespreking gevolg het, het aartsbiskop Desmond Tutu in sy reaksie op die getuienis gesê: “Ek het lus om vir die duiwel te sê: Pasop, hier kom die NG Kerk! Dit is geweldig om julle hier by ons te hê. ’n Groot stuk genesing het reeds hier begin plaasvind. Ek is bly julle is deel van hierdie proses van versoening.” Ná ’n gebed deur ds Swane­poel, het Tutu opgestaan en hom omhels!

Wanneer ons op soek na antwoorde terugblaai deur die geskiedenis, het die NG Kerk as kerk die eise van die roeping tot versoening ná 19 November 1997 miskien duideliker verstaan soos wat gemeentes dit in Coligny in 2018 duideliker verstaan en soos wat honderdduisende lidmate van die NG Kerk dit elke dag duideliker moet verstaan.

Dit is nie maklik nie. Versoening is egter die enigste salf wat die wonde wat deur woede veroorsaak is, genees. Kry ons dit beter reg, word Desmond Tutu se woorde dalk waar!

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Dankie tog vir die olifant

“Daar is ’n olifant in die kamer van die NGK” lees ek onlangs – “en dit is Skrifgesag”.

Dit is die olifant wat tot die kerk se ondergang gaan lei, word verder beweer. Hierdie stelling word met ­goeie rede gemaak. Die verskillende standpunte oor apart­heid in die sestigerjare, die stryd oor die Belhar­bely­denis en die jongste verskillende interpretasies van die Bybel oor selfdegeslagverbintenisse bevestig die feit dat die verstaan en uitleg van die Bybel opnuut in die spervuur is.

Tog is dit niks nuuts nie. In die meer as 350 jaar van die NGK se geskiedenis was daar nog altyd omstredenheid oor hoe ons die Bybel moet verstaan. Terwyl sommige lidmate die Bybel byna meganies as die Woord van God wil verstaan, word dit deur ander be­vraagteken.

Hierdie twee groepe hou verband met twee teologiese strome wat histories deel van die NGK is. Willem Nicol beskryf dit in sy boek Godsdiens wat werk as ’n meer piëtistiese hantering en verstaan van die Bybel. Dit staan teenoor ’n meer liberale interpretasie waarin die Bybel sterk histories-krities gelees word.

Hoewel die Loedolff-saak van 1862 van die eerste ernstige aanduidings van hierdie verdeeldheid was, is die verskil in die dertigerjare van die vorige eeu op die spits gedryf in die saak teen prof Johannes du Plessis van Stellenbosch.

Nadat die Ring van Stellenbosch Du Plessis in Maart 1930 geskors het, het hy hom na die Kaapse Hooggeregshof gewend om teen sy skorsing te appelleer. Op 15 Januarie 1932 is uitspraak in sy guns gele­wer. In November 1932 is hy egter deur die Kaapse Sinode van sy pos onthef.

De Kerkbode het “met beklemmende besorgdheid de droewige verdeeldheid die er in de kerk ontstaan, gadegeslaan.”

Hierdie verdeeldheid oor die verstaan van die Bybel het nie verdwyn nie. Dit was dalk deur die wolk van Afrikaner-nasionalisme minder sigbaar – maar dit was en is steeds deel van die NGK. Die vraag is of dit regtig die olifant in die kamer is wat die einde van die NGK gaan beteken? Dit kan dalk wees.

Aan die ander kant kan die olifant ook ’n teken wees van die erns wat die NGK deur sy geskiedenis met die Bybel gemaak het. Dat daar in die verlede foute gemaak is en vandag steeds gemaak word met die verstaan van die Bybel, kan nie ontken word nie. Dit beklemtoon egter die feit dat die beginsel van sola scriptura deel van die DNS van die NGK is.

Miskien kan ons dan eerder dankbaar wees dat die olifant nog in die kamer is!

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Die hoop beskaam nie …

Die hoop beskaam nie. 350 jaar Gereformeerd.” Dit was die bewoording op die feesembleem waarmee die NG Kerk sy 350ste bestaansjaar in 2002 gevier het.

Tydens die feesjaar is onder meer teruggekyk na tye toe die NGK as werktuig van God teleurgestel het. In die woorde van ds Kobus van der Westhuizen het die kerk soms sy roeping nie reg vervul nie, die Woord nie reg verstaan en toegepas nie, nie gehoor gegee aan teregwysings nie en kerklike sake nie altyd op ’n kerklike wyse hanteer nie.

Aan die ander kant is daar met dankbaarheid feesgevier oor die positiewe invloed wat die NGK as gereformeerde kerk oor 350 jaar in Afrika uitgeoefen het.

Sedert 2002 het daar spreekwoordelik baie water in die see geloop. Hoe sou ’n getuigskrif van die NGK se doen en late nou daar uit sien? Die doemprofete sal waarskynlik die ondergang van die NGK luidkeels aankondig en voorspel dat daar geen toekoms vir die kerk meer is nie. Diegene met blinddoeke aan sal die foute wat gemaak is en steeds gemaak word ontken en bly hamer op en teruggryp na ’n gereformeerde erfenis asof dit die alfa en die omega is.

Waarskynlik is die beste getuigskrif eerder te vind by honderdduisende lidmate en honderde predikante wat te midde van die fanfare oor die huidige toestand van die kerk ongestoord voortgaan om kerk van Jesus Christus te wees. Dit is die mense wat die roeping wat hulle as gelowiges van die lewende Here ontvang het uitleef in die omgewing waar hulle woon en werk: die onderwy­sers, staatsamptenare, soldate, ambagslui, dokters, pro­kureurs, boere en noem maar op, seniorlidmate en jongmense wat soos miljoene voor hulle erns maak met die Bybel as die Woord van God en wat daarna streef om daarvolgens te leef.

Dit is gelowiges wat ’n verskil maak in die dorp of die voorstad waar hulle woon. Dit is die predikante wat hulle met erns bemoei met die Woord en die lief en leed van hulle lidmate. Dit is die mense wat die NG Kerk in die woorde van Veltkamp deel maak van die kerk as kunswerk van die drie-enige God op aarde.

Soos enige kunswerk, sal die kunswerk ook blootgestel wees aan kritiek, en sal dit nooit foutloos wees nie. Dit sal egter altyd van die wêreld ’n beter plek maak.

Dan beskaam die hoop nie – ook nie vir die NG Kerk nie.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Woorde roep maar dade trek

1986 sal in die geskiedenis van die NG Kerk ’n rooiletterjaar wees. Tydens die Algemene Sinode in Kaapstad is besluit om af te draai van die apartheidspad af.

Ja vir oop deure en oop lidmaatskap, ’n hernude fokus op die eenheid van die kerk en ’n nee vir apartheid het die kerk op ’n nuwe pad geplaas. Tydens die Algemene Sinode van 1990 is dit duideliker gesê en tydens die Rustenburg-kerkeberaad in November 1990 het prof Willie Jonker dit onomwonde gestel: “Ek bely voor u en voor God nie net my eie sonde en skuld nie, en my persoonlike verantwoordelikheid vir die politieke, sosiale, ekonomiese en strukturele onregte waaronder u en ons hele land nog ly nie, maar plaasvervangend waag ek om dit ook namens die NG Kerk te doen, waarvan ek ’n lidmaat is en vir die Afrikaners. Ek het die vryheid om dit te doen, want die NG Kerk het apartheid op sy afgelope Algemene Sinode tot sonde verklaar en sy eie skuld van nalatigheid erken dat hy nie lank gelede daarteen gewaarsku en homself daarvan gedistansieer het nie.”

Die Kerkbode van 16 November 1990 het só berig: “Vir die NGK is die belydenis oor apartheid ’n oom­blik van bevryding.” Dat hierdie bevryding eg was, word bevestig deur die toespraak van mnr Nelson Mandela tydens die Algemene Sinode van 1994 en die voorlegging deur ds Freek Swanepoel aan die Waarheid-en-Versoeningskommissie in Oos-Londen op ­19 November 1997.

As daar dan in 2018, 28 jaar later, steeds ’n beroep op die NG Kerk gedoen word om hom te bekeer, is die vraag: “Wat het fout gegaan?” Miskien is daar nie duidelik genoeg gesê wat gebeur het nie. Moet dit dan weer en weer herhaal word?

Miskien is daar ’n beter uitweg. Miskien moet dit wat in NG gemeentes gelééf word harder en duideliker vertel word: Verhale soos dié van veeartse wat saam met die NG Kerk in Steynsrus omsien na die gemeenskap se donkies, muile en perde, dié van groentetonnels by ’n NG kerk op Lydenburg, die van versoening onder leiding van ’n NG predikant in Coligny in Noordwes en van eenheid en samewerking tussen gemeentes van die NG Kerk en die VGK in Lynnwoodrif en Nellmapius in Pretoria – om maar enkeles te noem.

Dalk sal hierdie verhale oor die doen en late van lidmate in gemeentes van die NG Kerk die oproep om belydenis vir eens en vir altyd stilmaak – want woorde wek maar dade trek.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Dit is tyd om die pawiljoen stil te speel

“Hoe gaan die vyandige en raserige skare julle beïnvloed?” Hierdie vraag is onlangs aan die afrigter van ’n bekende rug­byspan gevra. Sy antwoord was: “Ons gaan doen wat ons die beste doen. Ons gaan die pawiljoene stil speel.”

Hoe is dit op die NG Kerk van toepassing? Die afgelope dae en weke word daar fel uit die pawiljoene geskreeu – die hardste deur hulle wat die reëls die slegste ken. Terwyl sommige meen dat die NG Kerk aan die ondergaan is en dat die kerk se finale val onafwendbaar is, vra ander die vraag of daar nog iets goeds uit die NG Kerk kom. “As ek kon sou ek elke NGK-gebou in die land afbrand,” skreeu nog iemand op sosiale media. Die hofsaak waarin die kerk hom tans bevind is natuurlik petrol op ’n vuur wat reeds hoog brand!

Hoe sou die kerk hierdie luidrugtige en dikwels vyan­dige skare kon stilmaak? Miskien moet die kerk die voorbeeld van die rugbyspan volg en voortgaan om te doen wat die kerk deur sy gemeentes die beste doen – deur te antwoord op die roeping wat die Here vir die NGK gegee het, deur in 2018 waarlik ’n kerk te wees wat op elke dorp en in elke voorstad ’n verskil maak.

Dit is niks nuuts nie. Deur die veelbewoë geskie­denis van die NG Kerk het lidmate in gemeentes ten spyte van baie gebreke dit nog altyd reggekry om ’n verskil te maak in die lewe van miljoene mense.

Dit was nie foutloos nie, want die NG Kerk bestaan ook uit mense. Soms was daar ’n spreekwoordelike aanslaan, soms is ’n skop pale toe verbrou en soms is daar selfs ’n wedstryd verloor tot groot genot van hulle wat skreeu en jou – maar die NG Kerk het aanhou speel, het aangehou om te doen wat hy die beste doen – om kerk van Jesus Christus te wees.

Die evangelie wat in die 17e eeu aan die suidpunt van Afrika geplant is, is in die 19e eeu met bloed en trane die binneland ingedra. In die eerste dekades van die 20ste eeu was dit die NG Kerk wat gekeer het dat hierdie land oor die afgrond van armoede stort en in die laaste twee dekades van die 20ste eeu het leiers uit die NG Kerk gehelp om te keer dat die land deur ’n politieke rewolusie verswelg word.

Dat daar baie in die geskiedenis van die kerk is om oor te skreeu en te jou kan deur niemand ontken word nie. Daar is egter baie meer om oor te juig – dit mag nie verswyg word nie. Daarom is dit tyd om pawiljoene stil te speel.

Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Luister weer na die stem van Cottesloe

Die Cottesloe-beraad het van 7-14 Desember 1960 in Johannesburg plaasgevind. Dit was ’n direkte gevolg van een van die donkerste dae in die geskiedenis van Suid-Afrika – die gebeure te Sharpeville op 21 Maart 1960, toe die polisie tydens ’n betoging 69 mense doodgeskiet het.

Díe kerkeberaad, wat op inisiatief van die Wêreld­raad van Kerke plaasgevind het, het veral die Afrikaanse kerke in Suid-Afrika uitgedaag om te besin oor die verhouding tussen die verskillende rasse in Suid- Afrika.

In ’n verklaring wat ná die beraad uitgereik is, is onder meer aandag gegee aan onbillike diskriminasie, stemreg aan al die inwoners van die land, die ont­wrigting wat trekarbeid op die gesinslewe gehad het en die reg van alle burgers van ’n land om grond te besit. Die verklaring het ook bevestig dat niemand op grond van ras of kleur van enige kerk uitgesluit kon word nie.

Deur die Cottesloeverklaring is die NG Kerk gekon­fronteer met sy teologiese steun aan die destydse Nasionale Party-regering. Ongelukkig het die negatiewe reaksie waarmee die verklaring ontvang is, die stem van Cottesloe in die kerk stilgemaak. Sinodes van die kerk het die verklaring in 1961 verwerp. Dit het die etiket van apartheidsvennoot finaal om die kerk se nek gehang. Wat ’n groot ekumeniese deurbraak kon wees, het ’n doodloopstraat geword.

Alhoewel hierdie etiket sedert 1986 met Kerk en Samelewing stukkie vir stukkie formeel deur die NG Kerk afgehaal is, word die kerk steeds gekonfronteer en uitgedaag met die werklikhede van die tyd waarin ons leef. Die Marikana-slagting van 2012, omgekeerde rassisme en die dreigende chaos oor die onteiening van grond sonder vergoeding, is enkele sake wat ons dwing om weer helder en duidelik na die stem van Cottesloe te luister.

In die kerk se pogings om missionaal kerk te wees sal daar pynlik eerlik gevra moet word in hoe ’n mate die omstandighede in die land ’n laer-mentaliteit by lidmate en in gemeentes laat herleef waar nuwe rassisme gekweek en gekoester word. Die ons-en-hulle-debatte gaan die kerk niks help nie.

Oop deure en oop lidmaatskap en mooi teologiese besluite oor missionale kerkwees moet juis nou lei tot oop harte. In 1960 het die NG Kerk ’n reuse-geleentheid deur sy vingers laat glip. Wat op die oomblik in Suid-Afrika aan die gebeur is, is ’n nuwe geleentheid wat die kerk nie durf misloop nie.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

En toe praat die Bybel Afrikaans …

Die jaar 1933 sal vir altyd in die geskiedenis van die NG Kerk die jaar wees waarin die Bybel begin “Afrikaans praat” het. Die feestelikhede het op 29 Mei 1933 begin met die aankoms van 10 000 Afrikaanse Bybels wat in Brittanje gedruk is.

Dit het op 27 Augustus 1933 ’n hoogtepunt bereik toe die Bybel in Bloemfontein deur die drie Afrikaanse kerke in gebruik geneem is. Hierdie Bybel in Afrikaans was die 182ste volledige Bybelvertaling in die wêreld. Die kerk het hom daarmee losgewikkel uit die kloue van die Nederlandse Statenbijbel wat deur die eeue die Bybel was wat deur die kerk hier gebruik is.

Verhoef skryf tereg hieroor: “Daar kan vir ’n kerk en taalgemeenskap geen groter lig op die reispad as ’n vertaling van God se Woord in die moedertaal op die reispad wees nie.” Die belangrikheid van hierdie stelling word beklemtoon deur die feit dat die 1933-vertaling nie die laaste was nie. Dit is opgevolg met ’n hersiene vertaling in 1953 en ’n nuwe vertaling in 1983. Die groot verskil tussen die 1933-vertaling en die 1983-vertaling was die feit dat eersgenoemde ’n letterlike vertaling was terwyl laasgenoemde die teks meer idiomaties weergegee het.

Sedertdien het baie water in die see geloop en het verskeie alternatiewe Afrikaanse vertalings verskyn. Daar word ook onverpoos gewerk aan ’n amptelike nuwe vertaling van die Bybel.

Wat beteken dit alles in 2018? In ’n tyd waarin beide die Bybel en Afrikaans onder druk is? Is dit dalk net in belang van die kerk om hierdie twee kleinode te koester. Te maklik word die gesag van die Bybel afgewater en word daar gesê dat ons net maar Jesus se liefde in die samelewing moet uitleef – so asof die twee in stryd is met mekaar. Laat die kerk dit toe, beland ons weer in die tyd voor die Reformasie.

In ’n wêreld waarin Afrikaans al minder as omgangs­taal welkom is, is dit net so maklik om dit eenkant toe te skuif vir “praise” en “worship” en ’n mengelmoestaal wat veral vir die jeug meer verstaanbaar sou wees.

Miskien is dit nodig dat die NG Kerk ernstig nadink oor die belang van die Bybel in Afrikaans. Dit word die beste saamgevat deur die doelstelling van die vertalers van die 1983-vertaling: “Alle Afrikaanssprekendes, hier of in die buiteland, moet in staat wees om die groot dade van God in Christus deur die Heilige Gees in hulle eie taal te lees en te hoor.”

So verstaan, moet die kerk sorg dat daar nooit ’n dag kom waarin die Bybel ophou Afrikaans praat nie.

Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Vasgevang in die kloue van armoede

Volgens die welvaartindeks van die Wêreldbank, leef meer as die helfte van Suid-Afrika se inwoners onder die broodlyn. Hierdie statistiek raak elkeen wat hier woon – ook die kerk. Saam met die inwoners van hierdie land sit ook die NG Kerk (NGK) vasgevang in die kloue van armoede.

Die geskiedenis van die NGK leer ons dat dit niks nuuts is nie. In die vorige eeu het die “verskroeideaarde-beleid” tydens die oorlog van 1899-1902, die Rebellie van 1914, die Groot Griep van 1918, en die depressie en droogte van 1927-1933 ’n wesenlike rol gespeel in die verarming van Afrikaners. Gaandeweg het hierdie proses van verarming bekend geword as die “Armblankevraagstuk”. Die gebeure het die NGK geroep om betrokke te raak by die opheffing van men­se en die bestryding van armoede.

Hoewel ’n reeks armoedekongresse vanaf 1893 tot 1923 plaasgevind het, het armoede in omvang toegeneem. Die Carnegie-verslag het hierdie proses bevestig deur aan te toon dat die hoeveelheid armes van 80 000 in 1916 tot 300 000 in 1930 toegeneem het. Iets moes gedoen word.

Die eerste stap was ’n Volkskongres van 3-5 Oktober 1934 in Kimberley. Dit is opgevolg met ’n Kerkkongres van 6-7 Oktober 1934. Belangrike besluite wat hier geneem is het gelei tot die stigting van die Departement van Volkswelsyn, opleiding van maatskaplike werkers en werkverskaffing aan mense wat nie werk gehad het nie.

Die Hugenote Kollege in Wellington het ’n onmisbare rol gespeel in die opleiding van Christelike maatskaplike werkers. Vennootskappe tussen die staat, die kerk en private welsynsorganisasies het verder gehelp met die oprigting van kinderhuise en tehuise vir bejaardes.

Die NG Kerk het so ’n bepalende rol gespeel om die nood van mense op alle vlakke van die samelewing te verlig. Met hierdie hulp kon baie lidmate hulleself gaandeweg loswikkel uit die kloue van armoede.

In 2018 is die uitdaging aan elke gemeente van die NG Kerk soveel groter want die armoede is soveel meer. Die gevaar bestaan dat die massiewe golf van armoede kan lei tot volstruistaktiek – dat gemeentes gewoon hulle kop in die sand kan steek en kan maak of die probleem nie bestaan nie – en dit mag nie! Die geskiedenis daag gemeentes van die NG Kerk uit om betrokke te raak by al die mense van ons land se stryd teen armoede.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Taal maak vandag steeds saak

“Engels! Engels! Alles Engels! Engels
wat jy sien en hoor;
In ons skole, in ons kerke, word ons
moedertaal fermoor.
ag hoe word ons folk verbaster, daartoe
werk ons leraars saam.”

Hierdie moedelose uitroep van CP Hoogenhout verwoord iets van die taalstryd wat in die laat 19e eeu in die NG Kerk geheers het. Alhoewel die stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners op 12 Augustus 1875 as die amptelike geboortedag van Afrikaans beskou word, het dit lank voor die datum reeds as algemene spreektaal in die Kaap en op die trekpad gefunksioneer. In Transvaal sou dit uiteindelik tot Standaard-Afrikaans ontwikkel.

Hierdie ontwikkeling was egter nie sonder stamp of stoot nie. Engelse eredienste was ten tyde van die stigting van die GRA hoogmode in die Kaap terwyl die behoefte aan soortgelyke dienste ook op die platteland groter geword het. Pleitstemme vir Engelse dienste het veral opgegaan omdat “die jeug die stywe Hollandse preke nie verstaan het nie”.

Tydens die Sinode van 1862 is ’n beskrywingspunt goedgekeur wat bepaal het dat waar daar minstens 50 lede van ’n gemeente om Engelse dienste vra, dit nie van die hand gewys kon word nie. Selfs in die Vrystaat is daar teen 1879 in Heilbron een keer per maand ’n Engelse diens gehou terwyl Engelse aanddienste ook in Bloemfontein vanaf 1882 plaasgevind het. 

Die stryd was egter nie net tussen Engels en Afrikaans  nie. Op 4 September 1927 het 590 lidmate van die NG gemeente Graaff-Reinet bedank as gevolg van ds JF Naude se gebruik van die “Hotnotstaal” op die kansel. Dit het gebeur ten spyte van die feit dat  die
NG Kerk Afrikaans in die Vrystaat en Transvaal in 1916 en die Kaap in 1919, as kanseltaal goedgekeur het. Oral in die NG Kerk was daar steeds lidmate wat Nederlands as kanseltaal verkies het.

Hierdie deel van die geskiedenis van die NGK bevestig een groot feit: Taal maak saak. Dit het nog altyd saak gemaak en dit maak vandag steeds saak. Dit bring die NG Kerk in ’n multi-kulturele samelewing voor ’n enorme uitdaging.

As die NG Kerk daarin wil slaag om ’n missionale kerk in Suid-Afrika te wees, sal sekere opofferings ten opsigte van taal gemaak moet word. Afrikaans is vir die grootste deel van die land se bevolking die taal van apartheid. Missionale gemeentes sal daarom die groot treë moet gee om Engels as ’n bedieningstaal te omarm. Slegs dan sal die NG Kerk sy regmatige plek in die Suid-Afrikaanse samelewing kan inneem en sal daar vordering kom op die pad van missionale kerkwees.

  Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Loop die spook van 1857 steeds?

Een van die bekendste besluite wat nog deur ’n sinode van die NG Kerk geneem is, is in 1857 deur die negende sinodesitting geneem. By dié vergadering is die vraag gestel oor hoe daar gehandel moet word wanneer blanke en nie-blanke lidmate tegelykertyd by die Nagmaalstafel wou aansit. Die belang van die vraag moet verstaan word teen die agtergrond van ’n gebruik wat in die kerk posgevat het, naamlik om aparte sitplekke vir nie-blankes te voorsien. Dit het veral in Stellenbosch, Paarl, Kaapstad, Riversdal en Calvinia gebeur.

In antwoord op die vraag het die sinode soos volg besluit: “De Synode beschout het wenslik en schriftmatig, dat onze ledematen uit de Heidenen, in onze bestaande gemeenten opgenomen en ingelijfd worden, overal waar zulks geschieden kan; maar waar deze maatregel, ten gevolge van de zwakheid van sommigen, de bevordering van de zaak van Christus onder de Heidenen, in de weg zoude staan, de gemeentes uit de Heidenen opgericht, of nog op te rigten, hare Christelijke voorregten in een afzonderlijk gebouw of gesticht genieten zal.”

Hoewel hierdie besluit in die verlede dikwels verskillend geïnterpreteer is, was dit die eerste  amptelike tree na apartheid in die kerk. Met die publikasie van Ras, volk en nasie en volkereverhoudinge in die lig van die Skrif, in 1974, het die besluit wasdom bereik toe apartheid Bybels-teologies gefundeer is.

In 1986 het die NG Kerk amptelik ’n nuwe koers ingeslaan met die publikasie van Kerk en samelewing. Die deure en lidmaatskap van die kerk is vir alle mense oopgestel en die belang van eenheid binne die familie van NG kerke is beklemtoon. Gedurende die afgelope meer as 30 jaar het daar egter bitter min in gemeentes van die kerk verander en wil dit blyk of die spook van 1857 steeds in die kerk loop.

Indien die NG Kerk ernstig is oor haar roeping in die samelewing, sal hierdie spook ter ruste gelê moet word. Formele besluite op meerdere vergaderings gaan min hiermee help. Dit sal op grondvlak in gemeentes moet gebeur. Lidmate sal uitgedaag en toegerus moet word om woorde dade te laat word in ’n multi-kulturele samelewing en hernude laervorming sal ten alle koste vermy moet word. Bly die spook lewendig, sal die kerk se droom om ’n missionale kerk te wees, net ’n droom bly.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer Kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

‘Maak groot erns met Pinkster’

Maak groot erns met Pinkster sodat daar teruggekeer kan word tot die Here in die ernstige en moeilike tye waarin ons lewe”. Hierdie beroep op predikante in Die Kerkbode van 9 April 1986, beklemtoon nie net die groot rol wat Pinkster nog altyd in die geskiedenis van die NG Kerk gespeel het nie, dit onderstreep ook die sterk evangeliese karakter van die kerk.

Wat tydens die herlewing van 1860 en die Pinksterfees van 1861 in die Paarl gebeur het, het ’n blywende invloed op die NG Kerk gehad. Op persoonlike vlak het dit tot ’n aktiewe gebedslewe onder lidmate gelei. Persoonlike Bybelstudie en die hou van huisgodsdiens is aangemoedig en ’n kragtige geloofslewe wat die aanvaarding van die sentrale geloofswaarhede van die Bybel veronderstel het, is beklemtoon.

In gemeentes het Pinksterdienste wat van Hemelvaart tot Pinkstersondag gehou is, ’n algemene gebruik geword. Gereelde gemeentebybelstudies en bidure het ’n verdere instelling in die kerk geword terwyl prediking ook deur hierdie herlewings beïnvloed is. Groot klem is onder meer  gelê op bekering, verlossing en heiligmaking. Die sing van evangeliese liedere is bevorder wat weer ’n sterk invloed op die liturgiese karakter van die kerk uitgeoefen het.

Dit was egter veral ook die kerk se gerigtheid na buite wat ’n groot geestelike inspuiting gekry het. Die sendingbetrokkenheid van die kerk binne en buite die grense van die Kaapkolonie is bevorder terwyl interkerklike sendingkonferensies die sendingroeping van die kerk telkens onder die vergrootglas geplaas het. Hierdie gebeure het lidmate aangemoedig om by sending betrokke te raak en het gelei tot die stigting van vrouesendingverenigings en die kindersendingkrans.

Die belang van en invloed van die herlewing en Pinkster word deur prof Dianne Crafford soos volg beskryf: “In die geheel gesien, kan daar sonder twyfel aanvaar word dat die herlewings ’n instrument was waardeur die Heilige Gees die NG Kerk vernuwe en verryk het.”

Terwyl duisende lidmate van die NG Kerk in die moeilike tye waarin ons leef hulle heil soek in die boodskappe van lekepredikers, het dit tyd geword dat ons die geheim van Pinkster herontdek en opnuut groot erns daarmee maak. Dit is nie eredienste en boodskappe deur bekende predikers nie, ook nie orkeste en sang nie, maar gebed.

Miskien het dit nodig geword om juis in die gejaagde tyd waarin ons leef, met Pinkster vir 10 dae stil te word in gebed. Op ’n keer het Aartsbiskop Desmond Tutu gesê: “Ons God is ’n God van verrassings.” Wie weet hoe Hy ons dalk gaan verras as gemeentes ernstig begin bid.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer Kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Toe sien hy ’n Krygsheld deur die hemelruim kom

Pinksterdienste en pinksterbidure is eie aan die NG Kerk. Langer as 150 jaar al het die jaarlikse byeenkomste ’n groot invloed uitgeoefen op lidmate se geloofslewe.

Hierdie eerste groot herlewing in die NG Kerk het in Mei 1861 in die Paarl begin. Geestelike doodsheid en die onbetrokkenheid van lidmate was kenmerkend van die tyd. Die gemeente in die Paarl was geen uitsondering nie. Daarom is daar besluit om in die aanloop na Pinksterfees om herlewing te bid. Gedurende die 10 dae van Hemelvaart tot Pinkstersondag – 9 tot 19 Mei 1861 – het verskeie gebedsgroepe byeengekom om te bid om die werking van die Heilige Gees. 

Met Pinksterfees op Sondag 19 Mei 1861 het ds GWA van der Lingen uit Lukas 24:49 oor die gawes van die Gees gepreek en ernstig gebid vir die vervulling van die belofte. Tydens die middagbyeenkoms het hy ’n visioen gesien en  diep ontroerd uitgeroep: “Vader, Vader, zie … wie is Hij… stelt zich tusschen U en ons … lieflijk voorwerp … het is de held van Bosra, zijn kleederen zijn geverwd met bloed! …”

Van der Lingen het dit so verklaar: “Toe ek met gebed besig was, het ek baie sneeuvlokkies gesien, wat na die hemel opstyg en meteens, asof om dit af te weer, kom daar bliksemstrale uit die troon, totdat ’n krygsheld in ’n mantel gekleed en met bloed bevlek met snelle vaart deur die lugruim voor die sneeuvlokkies kom, en hom tussen hulle en die troon stel, om so die bliksems af te weer. Die Krygsheld was Christus en die sneeuvlokkies die gebede van
die gelowiges.”

Hierdie gebeure het tot ’n groot herlewing in die gemeente gelei wat in die daarop volgende jare na ander gemeentes uitgebrei het. Tydens die Kaapse Sinode van 1862 is daar tot die gevolgtrekking gekom dat die herlewings “een heerlijk werk des heiligen Geestes, tot redding van Zielen, en tot verheerlijking des Heeren Jezus” was.

Miskien noop die gebeure in die NG Kerk en in Suider-Afrika van 2018 ons om terug te keer na die oorspronklike bedoeling van pinksterbidure. Een van die belangrikste gevolge van die herlewings was ’n hernudesending ywer onder lidmate.

As die NG Kerk ernstig is om ’n missionale kerk in Suider-Afrika te wees, leer die gebeure van 1861 ons dat die vertrekpunt veel dieper as goeie besluite, navorsing en beplanning, lê. Dit begin by lidmate wat onder leiding van die Heilige Gees vernuwing en herlewing beleef – en dit begin by gebed.

Wie weet wat dan tydens Pinkster van 2018 kan gebeur?

Prof Johan van der Merwe doseer Kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Migrasie gee die evangelie vlerke

Die migrasie van mense is van die oudste tye af deel van die geskiedenis van die mensdom. Dit is hoe kulture en godsdienste regoor die wêreld versprei het. Dit is ook soos ’n goue draad van die begin af in die geskiedenis van die NG Kerk ingeweef.

Die NG Kerk het sy ontstaan te danke aan die koms van Jan van Riebeeck en ’n groepie mense wat uit Ne­derland na die suidpunt van Afrika gekom het. Toe hulle op 6 April 1652 hier aangeland het, het hulle nie net ’n verversingspos gestig nie, maar ook die kerk hier geplant.

Vanaf 1835 het meer as 10 000 mense na die binneland van Suid-Afrika getrek in ’n migrasie wat be­kend geword het as die Groot Trek. Ook hulle vesti­ging in die binneland het tot die stigting van gemeentes en kerke aanleiding gegee.

In die laat tagtiger- en vroeë negentigerjare van die vorige eeu het duisende lidmate van die NG Kerk Suid-Afrika verlaat om hulle elders te gaan vestig. Dit het gelei tot die stigting van Bybelstudiegroepe, huis­kerke, gemeentes en onafhanklike kerke regoor die wêreld.

Terwyl hierdie verskillende migrasies van lidmate gesorg het vir die ontstaan van die NG Kerk en die ver­spreiding van die evangelie, is dit ongelukkig deur die NG Kerk by geleentheid in sy sinodes veroordeel. Tydens die sinode van 1837 is die Groot Trek beskryf as ’n daad van verset en die optrede van die emigrante is ten sterkste afgekeur. Geen predikant het hulle ver­gesel nie en die sakramente kon nie aan hulle bedien word nie. Nie-amptelik was hulle onder tug!

’n Verslag wat in 1998 voor die Algemene Sinode gedien het, het dieselfde gees geadem: “Die Ned Geref Kerk behoort die emigrasie van lidmate wat nie werklik uit noodsaak geskied nie, te ontmoedig.” Die verslag het voorts gelui: “As hoofrede vir hierdie ontmoediging word die gereformeerde standpunt dat gelowiges daar waar God hulle geplaas het, hulle gelowige roeping moet vervul. Hulle sal daarom ook nie te gou padgee uit moei­like omstandighede nie, omdat dit kan beteken dat hulle hulle Godgegewe roeping versaak.”

Volgens berigte kan die besluit van die regering om grond sonder vergoeding te onteien tot ’n volgende groot emigrasie lei. Miskien is die uitdaging van ons dag om uit die geskiedenis te leer en eerder na hierdie migrasie deur ’n missionale te bril kyk. Dan gee emigrasie aan die evangelie vlerke “tot aan die verste uit­hoeke van die aarde”.

Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Geloof wat ’n verskil maak

Het die NGK nog ’n rol om te speel in ’n post-apartheid-Suid-Afrika? Kan die kerk nog ’n sinvolle bydrae maak? Het die omstandighede in die land nie sodanig verander dat die kerk wat apart­heid Bybels fundeer het, se rol uitgespeel is nie?

Hierdie vrae wat al meer gevra word, het die potensiaal om retoriese vrae te word – vrae wat eintlik ’n ant­woord veronderstel – dat die NGK se rol in die sa­me­lewing uitgedien is. Dalende lidmaatgetalle en gemeentes wat “toemaak” dreig om aan hierdie antwoord vleuels te gee.

Die geskiedenis van die NGK, die plek waar ons wor­tels diep geanker is, vertel egter ’n ander verhaal. Dit daag ons uit om anders te dink oor ons rol in ’n ve­randerende Suid-Afrika. Dit herinner ons dat op­reg­te geloof en toewyding ’n daadwerklike verskil in die sa­melewing kan maak.

Die merkwaardige verhaal van die Franse Hugenote bevestig hierdie stelling.

Die herroeping van die Edik van Nantes in 1685 het die einde van godsdiensvryheid in Frankryk beteken. Franse protestante moes vir hulle lewe vlug. Op 31 Desember 1687 het ’n groep uit Nederland op die skip, die Voorschoten, na die Kaap vertrek. Hulle het in April 1688 in Saldanhabaai voet aan wal gesit en is in die Drakensteinvallei hervestig.

Die ontwikkeling wat gevolg het, getuig van moed, durf en geloof. Op 6 Desember 1690 het hulle ’n eerste kerkraad verkies en in 1691 het die gemeente Drakenstein onstaan. Teen 1717 het die gemeente die grond bekom waarop die huidige Strooidakkerk in die Paarl staan. Teen 1729 is die gemeente beskryf as die ywerig­ste gemeente in die kolonie!

Die Hugenote het egter nie net op godsdienstige gebied ’n verskil gemaak nie. Hulle het met groot ywer die land help ontwikkel. Vier jaar na hulle vestiging is die eerste wingerdoes gemaak en as gevolg van hulle ywer het Olifantshoek Franschhoek geword. Die Hu­ge­notemonument, wat in 1949 ingewy is en wat die koms van hierdie groep gelowiges herdenk, vertel die verhaal van geloof wat in vreemde omstandighede op die terrein van godsdiens, kultuur, landbou en nywerheid ’n verskil kom maak het.

Baie lidmate van die NGK beleef die veranderende omstandighede in Suid-Afrika as vreemd en selfs bedreigend. Dit is egter juis die verandering en onse­kerheid wat nuwe uitdagings bring en wat deure na nu­we geleenthede oopmaak.
Ons hoef nie die vreemde in te vaar om ’n verskil in ’n vreemde, woeste land te gaan maak nie. Lidma­te van die NGK kan dit sommer hier doen. Die vraag is of ons geloof van so ’n aard is dat ons in hierdie om­­stan­dighede ’n verskil wil maak om so op die voetspo­re van ons voorouers te loop.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Benut jou vryheid om ’n verskil te maak!

Dit is tyd vir die kerkraadsvergadering in die plaas­like gemeente. Die predikant droom.

Alles is gereed. Dit is 19:00. Die lede van die vergadering sit en wag. Dan stop ’n blink swart mo­tor voor die kerkgebou. Die deur gaan oop en die nuut aangewese “Kommissaris Politiek” klim uit. Na die afgelope verkiesing is besluit dat daar op elke kerk­raads­vergadering ’n verteenwoordiger van die plaaslike owerheid teenwoordig moet wees. Sy trek haar rooi werkersoorpak reg, sit haar rooi baret op haar kop en stap die gebou binne …

Die predikant skrik papnat gesweet wakker.

Alhoewel hierdie droom vergesog klink, is dit min of meer hoe sake in die eerste gemeentes aan die Kaap verloop het. Die goewerneur en die politieke raad is op elke kerkraad deur ’n Kommissaris Politiek verteen­woordig.

Hierdie gebruik, dat die staat op plaaslike kerkrade verteenwoordig word, het om en by in 1575 in Nederland ontstaan en was aanvanklik bedoel om as ’n buf­fer tussen die Remonstrante en Kontra-Remonstrante op kerkrade te dien.

Met die vestiging van die eerste gemeentes aan die Kaap, is die gebruik voortgesit en is daar vir elke gemeente ’n Kommissaris Politiek aangewys. Dit was hulle taak om die besluite van die goewerneur aan die kerkraad oor te dra, om die besluite van die kerkraad vir goedkeuring aan die politieke raad voor te lê en om seker te maak dat daar nie opstand teen die regering gestook word nie.

Die name van verkose kerkraadslede moes ook vir goedkeuring aan die staat voorgelê word. Gemeentes was vasgevang in die ystergreep van die staat.

Wanneer so teruggeblaai word deur die geskiedenis, is dit duidelik dat die vryheid wat gemeentes het in die tyd waarin ons leef, nie vanselfsprekend is nie. Dis ’n voor­reg en ’n geleentheid wat met verantwoordelikheid gebruik moet word om ’n verskil in die plaaslike omge­wing te maak. Die uitdagings en geleenthede is legio.

Na sy nagmerrie raak die predikant weer aan die slaap. Hy droom steeds van die kerkraadsvergadering.

Voordat die vergadering moet begin, stop ’n verval­le en onpadwaardige minibus-taxi voor die kerkgebou. Die passasiers: 20 laerskoolkinders op pad huis toe. Die bestuurder, sonder die nodige lisensies en per­mitte. Hy droom hoe kerkraadslede naderstaan en begin planne maak om die taxi reg te maak, ander reël alternatiewe veilige vervoer vir die kinders, terwyl daar seker gemaak word dat die bestuurder die nodige opleiding kry om die taxi te bestuur.

Hy word wakker. Dit is nie net ’n droom nie. Hy is innig dankbaar dat dit voor die vorige vergadering reg­tig gebeur het. Die gemeente maak so op ’n praktie­se manier ’n verskil in die samelewing!

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Gemeentes sonder predikante is niks nuuts nie

Meer en meer kleiner gemeentes kan nie meer predikante bekostig nie. Die vraag word hard en selfs verwytend gevra: “Wat doen die kerk daaraan?” So asof geestelike werk in ’n gemeen­skap stop die oomblik wanneer die laaste predikant vertrek.

Terwyl daar in vergaderings gepraat word en naar­stigtelik na oplossings gesoek word, kan die geskie­de­nis van die NG Kerk ons dalk help – en wel met die “amp van sieketrooster”. Vir die eerste 13 jaar na die koms van Van Riebeeck in 1652, was die gelowiges aan die Kaap immers aangewese op die geestelike versorging van “sieckentroosters”. Die kerk onder hulle leiding het so ontwikkel en gegroei dat daar in 1665 ’n eerste predi­kant beroep kon word.

Voornemende sieketroosters moes ’n getuigskrif oor hulle leer en lewe gee waarna hulle oor hulle leer-, lees- en sangvermoë getoets is. Daarna is hulle deur die Ring van Amsterdam uitgestuur.

Hierdie manne het ’n veeleisende taak gehad. Hulle moes Sondae die gemeente vermaan, die samesang lei en uit die Bybel en erkende preekbundels voorlees. Benewens hulle werk op Sondae, moes hulle gedurende die week die oggend- en aandgodsdiens lei en siekes besoek. Hulle was ook verantwoordelik vir kategese.

Onder leiding van die sieketroosters is daar uitgereik na die plaaslike bevolking. In April 1664 het die sieketrooster gerapporteer dat kinders van slawevroue en ’n aantal Khoi-kinders die Ons Vader-gebed kon opsê en verstaan.

Vanaf 1652 tot 1665 het vier sieketroosters gelowi­ges aan die Kaap bedien. Willem Wijland, wat in 1652 saam met Van Riebeeck op die Drommedaris aangekom het, Pieter van der Stael, Ernestus Back en Jan Jorisz.

Dit was veral Wijland wat groot moeite gedoen het om kontak te maak met die plaaslike Khoikhoi. Hy het van die Khoi-jongmense by hom laat woon en met groot ywer probeer om hulle taal aan te leer. Hy het ook pro­beer om hulle te leer lees en skryf.

Uit die geskiedenis is dit duidelik dat die eerste gemeente in die Kaap aanvanklik goed sonder ’n predikant klaargekom het. Alhoewel die ideaal altyd was om ’n leraar te beroep, het geestelike werk voortge­gaan onder leiding van die sieketroosters. Met die verspreiding van lidmate in ’n groter wordende kolonie en die stigting van nuwe gemeentes, sou predikante ’n luukse bly.

As die eerste gemeente in die Kaap sonder ’n predikant kon groei, kan bestaande gemeentes sonder pre­di­kante mos ook! Gemeentes sonder predikante is immers van die begin af niks nuuts nie! Miskien moet die kerk, met die voorbeeld van die amp van sieketrooster in ge­dagte, vars dink oor nuwe moontlikhede vir die toekoms.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.