Johan Van der Merwe

Gemeentes sonder predikante is niks nuuts nie

Meer en meer kleiner gemeentes kan nie meer predikante bekostig nie. Die vraag word hard en selfs verwytend gevra: “Wat doen die kerk daaraan?” So asof geestelike werk in ’n gemeen­skap stop die oomblik wanneer die laaste predikant vertrek.

Terwyl daar in vergaderings gepraat word en naar­stigtelik na oplossings gesoek word, kan die geskie­de­nis van die NG Kerk ons dalk help – en wel met die “amp van sieketrooster”. Vir die eerste 13 jaar na die koms van Van Riebeeck in 1652, was die gelowiges aan die Kaap immers aangewese op die geestelike versorging van “sieckentroosters”. Die kerk onder hulle leiding het so ontwikkel en gegroei dat daar in 1665 ’n eerste predi­kant beroep kon word.

Voornemende sieketroosters moes ’n getuigskrif oor hulle leer en lewe gee waarna hulle oor hulle leer-, lees- en sangvermoë getoets is. Daarna is hulle deur die Ring van Amsterdam uitgestuur.

Hierdie manne het ’n veeleisende taak gehad. Hulle moes Sondae die gemeente vermaan, die samesang lei en uit die Bybel en erkende preekbundels voorlees. Benewens hulle werk op Sondae, moes hulle gedurende die week die oggend- en aandgodsdiens lei en siekes besoek. Hulle was ook verantwoordelik vir kategese.

Onder leiding van die sieketroosters is daar uitgereik na die plaaslike bevolking. In April 1664 het die sieketrooster gerapporteer dat kinders van slawevroue en ’n aantal Khoi-kinders die Ons Vader-gebed kon opsê en verstaan.

Vanaf 1652 tot 1665 het vier sieketroosters gelowi­ges aan die Kaap bedien. Willem Wijland, wat in 1652 saam met Van Riebeeck op die Drommedaris aangekom het, Pieter van der Stael, Ernestus Back en Jan Jorisz.

Dit was veral Wijland wat groot moeite gedoen het om kontak te maak met die plaaslike Khoikhoi. Hy het van die Khoi-jongmense by hom laat woon en met groot ywer probeer om hulle taal aan te leer. Hy het ook pro­beer om hulle te leer lees en skryf.

Uit die geskiedenis is dit duidelik dat die eerste gemeente in die Kaap aanvanklik goed sonder ’n predikant klaargekom het. Alhoewel die ideaal altyd was om ’n leraar te beroep, het geestelike werk voortge­gaan onder leiding van die sieketroosters. Met die verspreiding van lidmate in ’n groter wordende kolonie en die stigting van nuwe gemeentes, sou predikante ’n luukse bly.

As die eerste gemeente in die Kaap sonder ’n predikant kon groei, kan bestaande gemeentes sonder pre­di­kante mos ook! Gemeentes sonder predikante is immers van die begin af niks nuuts nie! Miskien moet die kerk, met die voorbeeld van die amp van sieketrooster in ge­dagte, vars dink oor nuwe moontlikhede vir die toekoms.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Sal gelowige pioniers asseblief opstaan!

Ons leef in pioniersomstandighede. Dit is die gevolg van ’n samelewing wat voortdurend aan die verander is. Niks is of bly dieselfde nie – buiten die NG Kerk. In ’n samelewing wat radikaal anders lyk en radikaal anders funksioneer, het gemeentes op enkele uitsonderings na, dieselfde gebly as dekades gelede – wit en Afrikaans.

Alhoewel daar op die oog af nie iets daarmee verkeerd is nie, is die belangrike vraag hoe gemeentes wat eintlik vreemd aan hierdie veranderende samelewing is, ’n verskil kan maak en hoe die NG Kerk haar roe­ping kan uitleef.

’n Deel van die antwoord op hierdie vraag is die her­nude bewussyn binne die kerk om missionaal kerk te wees. Om dit in praktyk te laat slaag het die kerk egter meer as goeie teologie en goeie planne nodig. Wat nodig is, is gelowige pioniers.

Dit is egter niks nuuts nie. Die geskiedenis van die NG Kerk is ’n verhaal van gelowige manne en vroue wat juis in pioniersomstandighede kerk geplant en gemeentes gevestig het.

Met die koms van Jan van Riebeeck in 1652 was dit in die woorde van Van der Watt volksplanting en kerkplanting. Dit is gedoen deur pioniers – mense wat bereid was om die gemaksone van ’n bekende omgewing te verlaat – om ’n nuwe woeste wêreld te gaan tem maar ook om die evangelie daar te vestig. Gemeente op gemeente wat gestig word soos wat die kolonie groei, bevestig bogenoemde stelling.

Wanneer die Franse Hugenote in 1688 voet aan wal sit, word daar nie net in Olifantshoek wingerde geplant nie, maar ’n Franssprekende gemeente word gestig.

Wanneer die Voortrekkers teen 1835 die binneland begin intrek, neem hierdie pioniers die Christelike godsdiens op hulle reis met hulle saam en word gemeentes en kerke in die binneland gestig.

Lidmate van die NG Kerk wat in die afgelope deka­des uit Suid-Afrika geëmigreer het, het die kerk met hul­le meegeneem en in pioniersomstandighede oral in die wêreld kerke en gemeentes geplant.

Om gelowige pioniers te wees is deel van ons DNS.

Wat nodig is, is dat gelowige lidmate van die NG Kerk hierdie pioniersgees hier in Suid-Afrika in gemeentes in ’n veranderende samelewing weer sal laat herleef. Dit beteken dat gemaksones iets van die verlede sal wees, dat grense afgebreek en oorgesteek sal moet word en dat opofferings gemaak sal moet word. Dit is die enigste manier waarop die NG Kerk regtig weer ’n mis­sionale kerk sal kan wees.

Sal alle gelowige pioniers in gemeentes asseblief opstaan?

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.