Nadia Marais

Die geskenk van die dood

In die Zeitz MOCAA, die kunsmuseum in Kaapstad, vertoon ’n aangrypende kortfilm deur die Zimbabwiese kunstenaar Kudzanai Chiurai, genaamd Moyo (2013). In hierdie fliek word Michelangelo se klassieke Pieta-standbeeld geherinterpreteer: sowel Maria as Jesus word daarin as swart vroue uitgebeeld. Terwyl Maria na Jesus se kruisigingswonde omsien, sing sy ’n tradisionele Xhosa-begrafnislied: Wakrazulwa ngenxa yam (hy is uitmekaar geskeur ter wille van my).

Dit het my daaraan herinner dat die dood opgeskryf staan in die hart van die kerk se geloofsbelydenis. In die hart van die evangelie, die goeie nuus wat die kerk ontvang het om te verkondig, word ons aan die dood – God se dood – herinner. Ons bely immers dat ons glo in Jesus Christus, wat gekruisig, gestorwe, en begrawe is. Ons is by die hart van ons tradisie wanneer ons nadink oor die dood.

Dit is egter nie maar énige dood wat ons kan troos nie, maar in die besonder Christus se dood. Christus – die vleesgeworde God – se dood is vir die kerk se selfverstaan deurslaggewend. Dit is opvallend dat dit juis wonde is – die tekens en letsels van pyn, lyding en dood – wat die dissipels oortuig dat die opgestane Christus dieselfde Christus as die gekruisigde Christus is. Ons lees dat Thomas skepties is jeens die opgestane Christus totdat hy Jesus aan sy wonde herken. God se dood is die saad van die kerk. In Godsdood en uit Godswonde word die kerk gebore.

Sonder God se dood is daar geen kerk nie. Buite om God se dood is daar geen kruisigingsgebeure, geen verlossing, geen goeie nuus vir ons nie. Sonder God se dood is daar geen opstanding, geen hemelvaart, geen toekoms vir ons nie. Vir talle teoloë sou Godsdood onlosmaaklik ingebed wees in wie en wat die kerk is. Die kruis alleen is ons teologie, skryf Martin Luther. Slegs die verwonde, verwondbare God kan ons help, skryf Dietrich Bonhoeffer. Daar is geen Christelike ­teologie wat nie ’n teologie van die kruis is nie, skryf Theodore Jennings. Ons verkondig Christus wat ge­krui­sig is, skryf Paulus. Oor en oor, weer en weer, weer­klink hierdie refrein binne die Christelike tradisie: God is die gekruisigde God.

In die kerk bind God se dood ons aan mekaar. God se dood is ’n sakrament – ’n heilsmiddel; ’n teken of simbool van die heil wat ons met Godsdood ontvang – in die kerk se gebruike en geheue. Ons drink wyn en eet brood om mekaar te herinner aan God se gebreekte, gestorwe, uitgestorte liggaam. Daarom kan geen kerklike skeiding geregverdig word nie; kan geen sinodale besluite, geen regstegniese punte, geen demo­kratiese stemprosesse in die kerk ons behoort aan mekaar ophef nie. Christus se vergote bloed en gebreekte liggaam heg ons vas aan mekaar.

In die kerk skram ons daarom nie weg van die dood nie. Wanneer ons gekonfronteer word met ons tekortkominge, die grense van ons vermoëns, die gebrek aan verdere kapasiteit, kán ons verbete vasklou aan lewe; maar ons kán onsself ook oorgee, toegee, weggee en daarmee te kenne gee dat ons worstel, sukkel, bloei, breek, sterf. Dit is vir ons egter besonder moeilik om die dood in ons midde te óntvang. Dit kan beteken dat ons gewoon tot rus kom, en toelaat dat sekere dinge en sekere verhoudings doodloop. Dit kan beteken dat ons vir onsself, of mense vir wie ons lief is, of dinge wat vir ons belangrik is, die dood laat kom – en ons weerhou daarvan om enige iets te doen om dit te keer.

Ons kan vrede maak met die dood. Ons kan vriende raak met die dood. Daarom kan ons “ons na vaster, strakker dieptes wend”; kan ons ons “tussen die grafte” meer tuis voel; kan ons leer sien “uit die wond in my sy”; want “op pad na die dood loop jou naam, Christus” (Ingrid Jonker).

Dit is immers die heilsame Godsdood wat vir ons op die pad na die dood die diepste troos en verseke­ring bied. Die dood van God is diep en wyd en breed genoeg om ook óns dood daarin te ontvang. Ook dít staan in ons geloofsbelydenisse: ons énigste troos is dat ons aan Christus behoort. Ook in ons dood behoort ons aan Christus. Elke vorm van dood – selfdood, genadedood, aborsie, skielike dood, uitgerekte dood, siektedood, ongelukdood, berekende dood, onverwagse dood, maklike dood, moeilike dood – hoort binne Christus. Ons hou nie op om aan Christus te behoort met ons dood nie. Ook ons dood is welkom by God. Elke soort dood word in Christus ontvang. Dit is Christus se dood wat die basis vorm van ons troos, verlossing, heil – nie ons eie dood wat ons daarvoor kwalifiseer nie. Ons dood is ’n tuiskoms in God, want in hoe ook al ons sterf, hoort ons by Jesus Christus.

Die goeie nuus van Godsdood maak van ons dood ’n geskenk.

Dr Nadia Marais doseer sistematiese teologie aan die Universiteit Stellenbosch.

Laat die kindertjies kom

“Ons het nie gesorg vir die kindertjies nie; ons het hulle in die steek gelaat. Ons het hulle verlaat.”

Só skryf Pous Franciskus in ’n onlangse brief oor pedofilie in die kerk. Ons is aandadig wanneer ons geweld teen die kindertjies pleeg, ook wanneer ons onwaarhede kwytraak of swyg oor dit wat gepleeg word – soos wat onlangs in ’n reeks skokonthullings in byvoorbeeld Amerika, Ierland, Chili en Duitsland bekend gemaak is, waarin duisende kinders oor dekades heen deur honderde priesters in die Katolieke Kerk seksueel mishandel is. Die omvang van pedofilie in die kerk is enorm.

Pedofilie behoort in die sterkste moontlike terme deur die kerk verwerp, teëgestaan, en uitgeroei te word. Ons behoort volledig gekant te wees teen alle en enige pedofilie. Daarvoor mag geen teologiese regverdiging gebied word nie. Die Pous se raad te midde van talle regsbevindinge van seksmisbruik deur priesters is dat dit die kerk se plig is om die weg van die waarheid te volg – waarheen dit ons ook al lei.

Onwaarhede – soos onverantwoordelike verbande wat tussen pedofilie en seksuele oriëntasie getref word – vertroebel hierdie weg. Deel van die kerk se soeke na waarheid behels juis om erns met die kindertjies te maak. Dit beteken om na die kindertjies te luister, hulle nie stil te maak nie, hulle te glo.

Die besorgdheid oor die kindertjies sou vir talle teo­loë rigtinggewend wees. So beskryf Friedrich Schleiermacher, in ’n pragtige Kersverhaal wat opgedra word aan sy vriende, ’n ernstige teologiese debat oor Kersete. Midde-in die debat is daar ’n enkele kindjie, Sophie, wat haar min steur aan die grootmense se gesprek. Sy lewe in haar eie verbeeldingswêreld, betower deur Kersfees en vriendskap en musiek.

Daar is Schleiermacher se hartseer begrafnispreek na sy jong seun Nathanael se ontydige dood, waarin hy bid vir vrede, liefde, wysheid. Daar is Martin Luther, vir wie die kindertjies ons meer leer oor die evangelie as jare se teologiese studie. Daar is Luther se hartseer briewe oor sy jong dogter Magdalena se ontydige dood, waarin ook hy bid vir vrede. Daar is Serene Jones, wat worstel met hoe sy ’n ma kan troos wie se kind in haar baarmoeder sterf, en wie se dogter Charis haar teologiese denke help vorm.

En in húlle geselskap nóg teoloë – soos Nicholas Wolterstorff en John de Gruchy – wat met die dood van ’n kind treurboeke skryf. Teoloë soos Russel Botman dra teologiese werke op aan kinders – sy eie kinders maar ook alle kinders van Suid-Afrika; teoloë soos Denise Ackermann skryf teologiese briewe aan kinders; teoloë soos Dietrich Bonhoeffer worstel met die vraag na watter soort teologie ons nou reeds moet beoefen ter wille van die komende generasie.

Die kindertjies is belangrik. Hulle welwese en hulle stemme, wat hulle dink – nie eers eendag wanneer hulle groot is nie, maar nóú reeds – en hoe hulle voel is belangrik vir die kerk se verstaan van die evangelie. Die kindertjies maak saak. Of hulle okei is maak saak. Kindskap maak saak in die kerk.

In ’n pamflet met die titel “Hoe kan ek seker wees?” skryf Willie Jonker dat dit juis in ons kindskap is wat ons diepste troos en versekering lê. Ons kan seker wees van ons verlossing omdat ons kinders van God is. Die Bybel gee ons juis sekerheid oor ons kindskap, skryf Jonker, wat vir ons vasgelê is deur God se Kind, Jesus Christus. Ons is veilig en geborge diep binne in Godsgenade, soos ’n baba in die baarmoeder, omdat Godskind van ons Godskinders maak. Ons kan dit nie verdien nie, al wil ons ook. Ons kan dit alleenlik maar ontvang. Godsgenade is die basis van ons Godskindskap.

Juis daarom is dit die allervreeslikste vergryp wanneer die kerk God se kinders laat twyfel daaroor of hulle God se kinders is, skryf Desmond Tutu. Die geweld waarmee ons ánder kinders uit die kerk probeer hou – en Tutu verwys spesifiek na God se LGBTQI+-kinders – is daarom skreiend en onregverdigbaar. God se genade is vir ál God se kinders. Godsgenade is genoeg vir élke kindjie. Niks en niemand kan ons daarvan vervreem nie – selfs ook nie die dood nie.

Maar hierin lê daar vir ons ook ’n waarskuwing opgesluit. Wanneer die kindertjies na Jesus toe wil kom, is dit die dissipels – diegene wat Jesus kén; ons sou kon sê die kerk – wat die kindertjies wegstuur. Dit is nie Jesus se vyande wat tussenbeide tree nie. Dit is Jesus se eie mense – vriende, volgelinge, vromes – wat die kindertjies probeer wegkeer. Dit is die dissipels. Dit is die kerk. Dit is ons. Dan is dit vir óns wat Jesus teëgaan. Dan is dit óns wat herinner moet word daaraan dat die koninkryk van God vir die kindertjies is.

Laat hulle álmal kom, en mag ons gééneen van hulle óóit verhinder van God se wye, diep genade nie.

Laat die kindertjies kom.

Dr Nadia Marais doseer sistematiese teologie aan die Universiteit Stellenbosch.

Jesus diskrimineer nié

Jesus diskrimineer nie. Die goeie nuus van die evangelie is juis dat Christus nié diskrimineer nie.

Wanneer Jesus kán diskrimineer – teen belas­ting­ontduikers soos Saggeus, of skeptici soos Thomas, of lafaards soos Petrus, of verraaiers soos Judas; teen siekes, teen kinders, teen vroue, teen vyande – diskri­mi­neer Jesus nié. Wanneer die diskriminasie billik, ver­staanbaar, of geregverdig sou wees – soos teenoor die vrou wat egbreuk pleeg, maar vir wie Jesus nie veroordeel nie – selfs dán diskrimineer Jesus nié. Hiérdie Jesus se genade word sonder enige diskriminasie ge­skenk. Dit is immers presies die definisie van genade. Genade word nie verdien nie. Genade kan slégs ont­vang word.

Dit is daarom nie net vreemd nie, maar ook teologies uiters riskant om ’n saak uit te maak vir ’n gekwa­lifiseerde vorm van kerklike diskriminasie. Ons diskri­mineer byvoorbeeld deur addisionele voorwaardes, soos selibaatskap, aan gay persone te stel vir toegang tot (een van) die ampte. Al mag daar ook ánder argumente daarvoor wees, is daar geen goeie teologiese ar­gument vir “billike” diskriminasie nie. Wat veral kommerwekkend is, is om te lees dat sommiges hulle beroep op die uitverkiesingsleer ter regverdiging hiervan. Dit is nonsens.

In die NG Kerk is dit egter nie net nonsens nie. Dit is ook gevaarlik. Hiermee is ons terug by “die swakheid van sommiges”. Presies hierdie logika het die 1857-besluit oor “die swakheid van sommiges” onderskraag, toe die nagmaal afsonderlik aan (bruin) plaaswerkers en (wit) plaaseienaars bedien is. Daar is reeds by herhaling uitgewys dat hierdie besluit – wat deur pragmatiese liewer as teologiese oorwegings gemotiveer was, en wat ’n kompromisbesluit was wat later sou verhard tot apartheidsteologie – verreikende ge­vol­ge sou inhou.

Hier sit ons immers vandag nog in aparte gereformeerde kerke, en bly ons pogings om die NG Kerk en VGK te herenig, misluk. Ons het tot vandag toe nog nie die fout van 1857 kon regstel nie. Ons hoef nie ver te gaan soek om te sien waarheen die swakheid van sommiges ons bring nie. Diskriminasie van énige vorm – hetsy op grond van ras, gender, of seksuele oriën­tasie – is gevaarlik in die NG Kerk. As ons nie leer uit ons verlede nie, sal ons die foute van ons ver­lede bly herhaal.

In die debat oor selfdegeslagverhoudings behoort ons daarom teologies paraat te wees, want hier is daar nie net sprake van een vorm van diskriminasie nie, maar inderwaarheid dubbele diskriminasie. Ons diskrimineer beide op grond van seksuele oriëntasie én op grond van gender wanneer ons selfdegeslagverhoudings verbied in die kerk. Trouens, gender is onlosmaaklik deel van die debat. Ons definieer die huwelik immers by herhaling deur na gender te verwys: een man en een vrou. Diskriminasie teen LGBTQI+ persone in selfdegeslagverhoudings is daarom ook ʼn vorm van gendergebaseerde geweld.

Maar daarmee saam is die tentatiewe teologiese argumente ten gunste van sogenaamd “billike” diskriminasie ook teleurstellend. In die kerk behoort ons nie te streef daarna om met soveel diskriminasie as moontlik weg te kom nie. Ook behoort ons onsself nie op die skouer te klop as ons besluite binne sekere parameters vir ’n minimum toelaatbare hoeveelheid diskriminasie val nie.

Die kerk is die gemeenskap van begenadigdes. Die basis vir ons saamwees is dat ons almal ewe min die genade verdien. So beskryf Friedrich Schleiermacher in sy dogmatiek hoe die kerk genade ontvang. Soos wat Adam die virus van sonde onder die mensdom versprei, so versprei Christus – die tweede Adam – die virus van genade, skryf hy. Niemand spring dit vry nie. In God se keuse vir Christus, in God se uitverkiesing van Christus, ontvang ook óns hierdie verkiesende genade.

Ons regverdiging van diskriminasie verraai ons verwronge greep op genade. Vir die kerk was genade nog altyd riskant. Genade kan egter nie gerantsoeneer word nie. Genade word nie op voorwaarde – selfs die voorwaardes van die kerk – geskenk nie. Genade is nie billik, of verstaanbaar, of voorspelbaar nie. Nie een van ons ontvang genade omdat ons goeie, vroom, ordentlike mense is nie. In God se verkiesende genade is almal begenadig. LGBTQI+ persone is nie mínder begenadig as heteroseksueles nie.

Indien enigiets buite-om God se verkiesende gena­de – wat Christus kies, in wie elkeen van ons ook ge­kies is – ons red, is ons terug by die oudste versoeking vir die kerk. Die berugte ketters in die kerk se geskie­denis – soos Pelagius, vir wie goeie werke ’n rol speel in ons verlossing; en Arminius, vir wie geloof ’n rol speel in ons verkiesing – het juis aangevoer dat ons ’n hand het in ons eie verlossing. Kerklike konsilies het van die vroegste sinodesittings af beslis dat sulke va­ria­sies op die verlossingsleer dwaalleer is. Die teologie­se prioriteit vir genade is by die deurslaggewende kerk­like vergaderings gehandhaaf.

Dit blyk ’n uitdaging te wees om hierdie selfde teo­logiese prioriteit vir Godgegewe genade te handhaaf bin­ne die debatte van ons tyd. Genade laat nie ruimte vir diskriminasie nie.

Genade beteken géén diskriminasie.

Dr Nadia Marais doseer sistematiese teologie aan die Universiteit Stellenbosch.

Geseënd is die vreemdelinge

Dit is onmoontlik om teen hierdie tyd nog onbewus te wees van die drama wat ontvou op Amerika se grense: families wat geskei word, vlugtelinge wat sonder regsverhoor gedeporteer word, kinders wat van hul ouers weggeneem word en apart aangehou word.

Nie net in Amerika nie, maar ook elders: talle mense wat vlug van oorlog, hongersnood, geweld, ellende. Ons kan ook aan ons eie ontvangs van vreemdelinge dink in hiérdie land: die haat vir vreemdelinge vanaf sekere lande – dikwels van elders in Afrika – wat tot uitdrukking kom in onverdraagsaamheid, vrees, geweld, haatspraak. Dan sê ons maklik: Hulle is anders as ons. Dit is nie óns mense nie. Hulle hoort nie hier nie.

Telkens is dit kinders wat vlug, en aangrypende foto’s van vlugtelingkinders – soos die driejarige Alayn Kurdi wat uitspoel op ’n strand in Turkye; of die vyfjarige Oman Daqneesh wat verdwaas in ’n ambulans sit – wat ons daaraan herinner dat vlug­telingskap ’n onmoontlike keuse vra. Alayn se familie het uit Sirië gevlug; Oman se familie het in Sirië gebly. Nie een van hierdie kinders het die geweld ontsnap nie.

Die Bybel vertel talle verhale van vreemdelinge. Die uitverkorenes is dikwels presies hierdie vreemdelinge: vreemdelinge in Egipte, vreemdelinge in Babilon, vreemdelinge in hul eie land. Talle Bybelse karakters is ook sélf vlugtelinge: Abraham en Sara, Hagar en Ismael, Rebekka en Isak, Jakob en Esau, Moses, Naomi en Orpa en Rut, Dawid, Elia, Nehemia, Esra, Ester, Jeremia, Esegiël, Daniël. Ons vind in verskeie verhale die vermaning om vreemdelinge gasvry te ontvang en te behandel.

Jesus is sélf ook ’n vlugtelingkind. Wanneer Jesus se lewe in gevaar is, vlug Josef en Maria met die kind Jesus na Egipte. Daar, in die land waar Israel vreemdelinge was, vind hierdie vreemdelingfamilie skuiling van Herodus. Die vlug na Egipte moes gelowiges deur die eeue se verbeelding aangegryp het, want talle apo­kriewe boeke vertel verhale van Jesus se kindertyd in Egipte. Dalk sou ons in ons tyd kon sê dat Jesus op die Egiptiese grens nie van sy ouers geskei is nie, en dat hy nie in ’n hok of ’n aanhoudingsentrum saam met ander kinders geplaas is nie.

Dit is dalk dan ook besonder aangrypend dat Jesus as grootmens, wanneer sy volgelinge die kindertjies wil wegstuur, sy eie dissipels teëgaan: “Laat die kin­der­tjies na My toe kom.” En daarmee saam die waarskuwing, asof daar nog altyd die moontlikheid sou kon bestaan dat die dissipels hierdie woorde sou misverstaan: “En verhinder hulle nie.” Herodus, soos die Farao, sal selfs kinders se lewe neem uit vrees vir die toekoms. Jesus bevestig daarteenoor die kosbaarheid van ’n kinderlewe. En Jesus word ’n grootmens omdat Hy sélf as vlugtelingkind ook veilig gehou is.

In die bekende ikoon Christ of Maryknoll (2002), geskryf deur die Katolieke priester Robert Lenz, word Jesus as vreemdeling uitgebeeld. Dit is die verwonde Christus wat ons in hierdie ikoon teëkom; ’n Christus wat die kruisigingswonde dra. Lenz wys daarop dat die ikoon egter wel nie duidelik maak aan watter kant van die draad Christus – of ons, diegene wat na die ikoon kyk – is nie. Is dit Christus wat in ’n kamp aan­gehou word, of is dit ons? Kyk Christus úit, of kyk Christus ín?

Dit is moeilik om die Christus wat ons in die Evangelies teëkom elders as ín die kamp, sáám met die gevangenes, te sien.

Trouens, Jesus beskryf Homself as ’n vreemdeling (Matt 25:35), en herinner die dissipels daaraan dat die kerk vreemdelinge behoort te ontvang. Hierdie is tog die refrein van die Evangelies, weer en weer, oor en oor: Diegene wat niemand wil hê nie, hulle is álmal welkom by God. triomfeer troos inderdaad.

Die goeie nuus van die evangelie is egter nie nét vír vreemdelinge nie. Die goeie nuus is in wése ook vreemd. In die bekende preekreekse van Willie Jonker en Flip Theron sou daar telkens beroep gedoen word op hierdie vreemdheid: Vreemde gemeenskap (1979), Vreemde geregtigheid (1983), Vreemde bevryding (1989). “Vreemd”, het Flip Theron later verduidelik, is met opset in hierdie titels gebruik, as ’n herinnering daaraan dat God se genade nuwe toekomsmoontlikhede bly skep. Die evangelie is vreemd omdat dit nie noodwendig binne ons bane, reëls en ordes bly nie. Dit kleur nie binne die lyne in nie.

Dan is dit dikwels die “weirdos”, die “misfits”, die “poets”, wat ons daaraan moet herinner dat dit okay is om vreemd te wees. Dalk moet ons die vreemdheid ín ons, en tússen ons, koester; sodat ons nie vir ’n enkele oomblik sal kan ophou om gasvryheid in te oefen nie. Dalk sal ons dan al minder skrik vir mense wat anders aantrek of eet of glo as ons. Dalk kry ons dit dan ook uiteindelik reg om mense op grense te ontvang vir die gawe wat hulle is.

Geseënd is die vreemdelinge.

Dr Nadia Marais doseer Sistematiese Teologie aan die Universiteit Stellenbosch.

Genadewater is God se geskenk

Die droogte op talle plekke in ons land laat ons opnuut nadink oor water. Dit is ’n gepaste tema vir Omgewingsondag (op
3 Junie), wanneer talle kerklike tradisies nadink oor die ekologie. Hoe praat ons geloofstradisie oor water? Is reën die beloning vir sondeloses, en droogte die straf vir goddeloses?

Water word dikwels ’n beskrywing vir genade in ons geloofstaal. Dink maar aan waters waar rus is (Ps 23), of die water van lewe (Joh 4); fonteine van lewende water (Op 21) of riviere in die woestyn (Ps 127). Water is vir diegene wat dors is (Jes 55), wat skoon gewas word (Ef 5), en verlos word (1 Pet 3).

Die teoloog Steve de Gruchy het daarop gewys dat talle Bybelse verhale in duie sou stort indien daar geen rivier, geen vloed, geen put, geen bad, geen see, en geen fontein sou wees nie. Water word geassosieer met lewe, oorvloed, verlossing, genade. “Genadewater”, lui die bekende lied van Richard van der Westhuizen.

Tog speel water nié altyd ’n vertroostende rol in Bybelse verhale nie, en is water nie altyd genadig nie. Dikwels is water woes (Gen 1), verwoestend (Gen 7), lewensgevaarlik (Jona 1), en oorweldigend (Jes 43). In talle verhale is dit die see – hetsy die see waardeur die Israeliete vlug van hulle Egiptiese onderdrukkers, of die see waarin seemonsters herberg vind (ook in ons tyd; dink maar aan Moby Dick of Jaws), of die see waaruit Jesus Petrus trek – wat lewe bedreig. Kortom, water is teologies té gelade om enige oorvereenvoudigde verband tussen moraliteit en water te tref. Daarvan getuig ons geloofstradisie en geloofsverhale by herhaling.

Trouens, die logika van goeie werke wat beloon word (met water), en sonde wat gestraf word (met droogte), word júis in die Evangelies onderbreek – met die uitbeelding van water as geskenk. Die kernbeeld waarmee die Bybel water as geskenk van God uitbeeld, argumenteer Steve de Gruchy, is reën. ’n Geskenk kan egter per definisie nie verdien word nie maar word vrylik gegee. Indien ’n beloning verwag word, is die geskenk nie meer ’n geskenk nie, maar ’n ruiltransaksie. ’n Geskenk is juis vry van die logika van beloning en straf; dit is presies hierdie vryheid wat daarvan ’n geskenk maak. Water kan slegs ’n gawe van God wees indien dit los staan van hoe goed of sleg ons is. As water ’n genadegawe is, word dit slegs vanuit God se oorvloed vrylik en ryklik geskenk.

Niemand besit water nie, dit is God se geskenk.

Die Malawiese teoloog Fulata Moyo skryf dat hierdie beskouing van water – water as geskenk van God – egter wel (ander) etiese implikasies inhou vir hoe die kerk oor water moet dink en water behoort te hanteer. Nie net behoort ons watervermorsing te bekamp en water te bespaar nie – ongeag daarvan of ons onderhewig is aan waterbeperkings – maar ons behoort ons ook te beywer daarvoor dat álmal vrye toegang het tot genoeg skoon, vars water. Water is immers ’n basiese mensereg. Hierdie lewensnoodsaaklike gawe van God, waarsonder geen mens kan oorleef nie, behoort beskikbaar te wees aan almal wat dors het, soos Jesus self ook gesê het.

Niemand besit water nie, dit is God se geskenk.

In die onlangse Steve de Gruchy-gedenklesing praat Isabel Phiri, adjunksekretaris van die Wêreldraad van Kerke, oor die tema: “God of Life, lead us to water justice.” Sy verwys in hierdie lesing na water as ’n simbool vir lewe. Water is die basis van ons welwese, gesondheid en florering. Dit is uiteindelik hierdie beskouing van water wat ook die werk van die Ekumeniese Waternetwerk sou begrond, en waar-vandaan kerke genooi word om blou gemeenskappe – rentmeesters van water – te word. Dit behels om “waterwys” of “waterslim” te leef; om te onthou dat ons almal stroomaf leef, sou Steve de Gruchy ons bly herinner. Dieselfde water wat deur die liggame van mense beweeg, beweeg ook deur die liggame van diere, insekte en plante. Water is ’n geskenk wat bedoel is om gedeel te word, aangesien dit vanuit God se genade alleen aan ons geskenk is. Ons kan water met ander deel omdat ander dit ook met ons gedeel het.

Niemand besit water nie, dit is God se geskenk.

As gedooptes dra ons in die kerk ’n watermerk. Die doop laat ons nie toe om te vergeet dat ons ontvangers is van Godsgenade nie. Ons ontvang hierdie genade ongeag wie ons is en wat ons doen, en daarom kan ons ook vir ander mense hierdie genade gun. Die troosboodskap van God se verkiesende genade is dat selfs ons self nie die genade kan stuit, bestuur of verongeluk nie. So preek Jesus immers sélf: God laat dit reën oor die goeies én die slegtes (Matt 5:45). Die goeies verdien nie die reën nie, en die slegtes verbeur nie die reën nie.

Niemand besit genade nie, dit is God se geskenk.

Dr Nadia Marais doseer sistematiese teologie aan die Universiteit Stellenbosch.

Die troos vir treurendes

In Lydenstyd word die kerk oor die wêreld heen herinner aan Christus se pyn, lyding en dood. Dit is ’n tyd waarin ons herinner word aan ’n ou gebruik in die kerk: om te ween, te huil, te kla, te treur (doleo of dolere in Latyn). In ons betreuring volg ons die voorbeeld van gelowiges oor die eeue heen – en Christus self ook – na.

Dit is ’n tyd waarin ons gekonfronteer word met die uitroepe, die noodkrete, van gelowiges voor ons: Abel, wat vermoor word deur sy broer; Tamar, wat verkrag word deur haar broer; Ismael, wat verwerp word deur sy familie; Ragel, wat sterf terwyl sy geboorte skenk. Daarby kan talle ander karakters in die Bybel se trane, protes, en klaagliedere – Job, Jeremia, Jona, Jefta; Hanna, Maria, Marta, Maria Magdalena – sowel as dié van gelowiges oor eeue heen, gevoeg word. Dit is trane oor geweld, vergrype, pyn – emosioneel sowel as fisies – en dood. Ons treur, soos hulle, oor dit wat is, of dit wat kon wees. Veral treur ons, meen Serene Jones, wanneer die toekoms waarna ons uitgesien het of verlang het in duie stort; soos met die dood van ’n kind of die beëindiging van ’n verhouding.

Dit is dié tyd waarin ons gekonfronteer word met diegene wat óór Jésus treur, soos die vroue aan die voet van die kruis. So word Maria byvoorbeeld die inspirasie vir talle uitbeeldings in kuns en musiek van die treurende moeder, die vrou van smarte, die Mater Dolorosa. Komponiste soos Henryk Gorecki komponeer, in hierdie tradisie (na afloop van die Tweede Wêreldoorlog) ’n treurwerk wat ’n tradisionele Poolse lied van ’n ma wie se seun oorlog toe is, bevat (“Where has he gone, my dear young son?”) sowel as ’n inskrywing van ’n jong meisie op die muur van ’n konsentrasiekamp, wat tegelykertyd ’n gebed aan Maria as ’n troosboodskap aan haar ma is (“Oh Mamma, do not cry, no”).

Maar dit is ook die tyd waarin ons dink aan Jesus wat sélf treur – oor Homself (Hebr 5:7), oor Jerusalem (Luk 19:41), en oor sy geliefde vriend Lasarus (Joh 11:35). In laasgenoemde verhaal word daar uitdruklik verwys na Jesus se trane, en is juis hierdie vers – wat dikwels die kortste (vertaalde) vers in die Nuwe Testament genoem word – merkwaardig omdat dit aan ons ’n God voorhou wat treur. Dit is ’n God wat treur nog vóór die kruisigingsgebeure.

En dit is die gekruisigde God – die treurende Triniteit – wat ons teëkom ín die kruisigingsgebeure, argumenteer Jürgen Moltmann; wat in die lyding van die Seun, die smart van die Vader, en die vertroosting van die Gees aan ons voorgehou word. Christus se dood is ’n dood in die dieptes van God, in die baarmoeder van God, waardeur God nie onaangetas gelaat word nie. Talle teoloë sou daarop wys dat hierdie insig agter die 16de eeuse Martin Luther se diepste oortuigings, vertoë en kritiek teenoor die kerk sou sit.

Tog is Luther self ook deel van ’n lewende tradisie waarbinne betreuring belangrik is. Die kerkvader Irenaeus van Lyons sou byvoorbeeld alreeds in die 3de eeu insien dat trane en betreuring nie ’n las is nie, maar ’n geskenk. Daar rondom sou die Katolieke mis – genaamd “the gift of tears” – ontstaan. Die mis herinner ons daaraan dat Maria aan Jesus die geskenk van trane gee. Dit is deur Maria wat Christus gebore word, bely die kerk; en daarmee deur Christus se liggaamlikheid – ’n liggaamlikheid wat Hy met sy ma, Maria, deel – wat dit vir Hom moontlik is om oor Lasarus te huil.

Maria se geskenk stop egter nie by Jesus nie. Maria se geskenk aan Jesus word Jesus se geskenk aan Lasarus. Jesus huil oor Lasarus. Talle kerkvaders meen dat dit hierdie lewegewende trane en lewens­­nood­­­­­- saaklike water is wat aan Lasarus die lewe skenk. So is Jesus se trane ook ’n geskenk aan óns. Dit is hiérdie geskenk wat ons aan ons menswees – ons weerloosheid, emosies, liggame – herinner; en waardeur ons tot die besef kom dat betreuring ’n geskenk is vir die kerk. Betreuring is so oud soos die kerk self. Christus self huil.

So sou Pous Franciskus in ’n onlangse preek gelowiges aanspoor om méér te huil. Hy wys daarop dat ons nie anders kán as om te huil oor ons ellende en die ellende van mense om ons nie. Betreuring is die teenoorgestelde van onaangeraak- en ongetraak-wees, argumenteer hy, want dit verg eerlikheid en dapperheid om die ellende in en om ons te sien en te voel. Trane is juis die geskenk wat gelowiges ontvang om te protesteer teen onreg, geweld, en uitbuiting. Daarom moet ons in Lydenstyd, en ook nie net in Lydenstyd nie, dalk veel méér huil. Ons moet saam met ander huil, maar ook ín die kerk en óór die kerk.

“Geseënd is die wat treur, want hulle sal vertroos word” (Matt 5:4).

Dr Nadia Marais doseer sistematiese teologie aan die Universiteit Stellenbosch.

Die goeie nuus van die evangelie

Daar moet tog méér wees aan hierdie lewe as pyn en dood, teleurstellings en tekortko­minge van ons geliefdes en vriende, verraad en vergrype en geweld en onreg wat ons oral rondom ons waarneem. “Hoe kan ek ooit weer gelukkig wees?” vra die teoloog Ellen Charry na die afsterwe van haar man. Anders gestel, aan watter goeie nuus hou ons vas? Wat is goed aan die goeie nuus?

Hierdie is van die belangrike, dog komplekse vrae waaraan ’n hele aantal teoloë tans aandag skenk. Ook nie net teoloë nie, maar akademici in verskeie dissiplines en vakgebiede fokus op die inhoud van geluk, ’n goeie lewe, welwese, florering.

In reaksie op die opbloei van die positiewe siel­kun­de heroorweeg ook teoloë en kerke die inhoud van God se “ja”: die goeie nuus van die evange­lie. So skryf Ellen Charry van Princeton byvoorbeeld ’n boek oor God en die kuns van geluk, waarin sy ar­gu­menteer dat die verlossingsleer die plek is waar­vandaan die kerk die goeie nuus bedink; en span talle ekologiese teoloë, feministiese teoloë en bevrydingteo­loë die taal van “florering” in om uitdrukking te gee aan die goeie nuus van die evangelie.

Die besorgdheid oor menslike florering is alreeds duidelik in die seëntaal van die Bybel, waaronder die saligsprekinge wat in beide die Ou en Nuwe Testament teëgekom word, en wat in Afrikaans op verskeie maniere vertaal word: “gelukkig”, “geseënd”, “wel­geluksalig”, byvoorbeeld. In laasgenoemde vertaling word die teologiese taalverbintenis tussen “verlos­sing” of “saligheid” en “geluk” besonder duidelik ge­maak: Die goeie nuus van die evangelie het te make met geluk, florering, seën, oorvloed, lewe. Tog is die nadenke hieroor allermins ’n eenvoudige taak, want – skryf Allan Boesak – ons leef in ’n tyd waarin ons ont­nugter is deur ons eie vooruitgang en waarin ons verlange na die goeie verlam is.

Daarbenewens is daar wesenlike gevare, elkeen met die potensiaal vir misbruik, aan die kerk se po­gings om hierdie goeie nuus te verwoord. Dit is moont­lik om die goeie nuus van die evangelie op ons diepste wense en drome te skoei, en dit sodoende te ver­buig tot ’n welvaartsboodskap waarin verlossing ge­lyk is aan rykdom en gesondheid. Dit is moontlik om die goeie nuus van die evangelie uitsluitlik mens­gerig te interpreteer, sodat verlossing slegs menslike flo­rering beteken; dikwels dan ook ten koste van ander lewende wesens en die ekologie. Dit is moontlik om die goeie nuus van die evangelie te verskraal tot ’n op­pervlakkige soort optimisme, waarbinne hoegenaamd geen troos vir pyn, dood of lyding te vinde is nie. Die kerk vind haar heil immers nie in enige goeie nuus nie, maar in die spesifieke goeie nuus dat ons deur die drie-enige God geskape, gekies, gered en ge­troos word.

Die moeiliker vraag waarmee die kerk dan worstel, is of sy haar heil in die goeie nuus van die evangelie vind. Die grootste versoekings vir die kerk, oor die eeue heen, sou nie ’n gebrek aan entoesiasme, positiewe denke of strategieë wees nie; maar liewer om nie aan sommer enige goeie nuus vas te gryp en vas te klou nie. Elkeen van die klassieke leerdwalings was gewild en aantreklik, juis omdat dit pogings was om uitdrukking te gee aan goeie nuus – maar nietemin ’n verbuiging, soms meer subtiel en soms minder so, van die goeie nuus van die evangelie. Dan sou die kerk se taak behels om hiérdie goeie nuus van ánder goeie nuus te onderskei.

Hierdie taak behels onder meer om die aantreklike alternatiewe vir die goeie nuus van die evangelie, wat in ons eie hart en in ons midde leef, uit te ken. In die NG Kerk spring ons dit ook nie vry nie. Talle Suid-Afrikaanse teoloë het daarop gewys dat natuurlike teologie – gegrond in die argument dat daar ’n skeppingsorde en skeppingsordeninge is waarin ons ons heil kan vind – ten diepste ’n verbuiging van die verlossingsleer is. Die natuurteologiese argumente wat gebruik is om apartheid te regverdig is nie net as sondig beskryf nie, maar ook as kettery, leerdwaling, ’n evangelie naas dié evangelie.

Tog blyk skeppingsordeninge desnieteenstaande nog altyd deel van die kerk se taalgebruik te wees; en steek ou natuurteologiese lieflingargumente weer kop uit in die debat oor seksualiteit. Dalk het ons nooit werklik afgesien daarvan nie, die ekumeniese verwer­ping van hierdie soort heilsbegrippe ten spyt. In ons nadenke oor die aard en omvang van die goeie nuus van die evangelie word ons dan ook dikwels voor goedbedoelde teologiese versoekings gestel, en word die fout­lyne in ons heilslere en verlossingsbegrippe pynlik op­vallend.

Tog blý dit die kerk se taak om die goeie nuus van die evangelie – die onvervangbare verlossingsboodskap – te verkondig. Hoe ons getrou bly aan hierdie spesifieke evangelie, te midde van soveel ander evangelies wat verkondig word (en kán word), toets ons aan ons eie diepste geloofsoortuigings oor wat die goeie nuus van die evangelie behels.

▶ Dr Nadia Marais doseer sistematiese teologie aan die Universiteit Stellenbosch.

Kartografieë van genade

“I am wrenched by the abuses our language, our theology, and our church perpetrate against women and gays” (Serene Jones).

Verlede jaar het Australiese kerkleiers op ’n ry – van­af die Anglikaanse kerk tot die Baptistekerk – amp­telik en publiek om verskoning gevra vir die kerk se aandeel aan geweldpleging teen vroue. Dit het ge­volg nadat ’n verslag deur ABC News verskyn het waar­in die kerk se rol in die normalisering van huis­houdelike geweld teenoor vroue beskryf word. Daar is een besondere argument wat by herhaling opgeduik het in die onderhoude met vroue (en veral pre­di­kantsvroue): naamlik, dat daar van vroue verwag word om hulleself ondergeskik te stel aan hul mans.

Suid-Afrikaanse vroueteoloë – waaronder Sarojini Na­dar en Miranda Pillay – het jare gelede alreeds uit­ge­­wys, ook in publieke korrespondensie met ge­loofs­leiers soos Angus Buchan, dat dieselfde argument in Suid-Afrika bygedra het tot “verteerbare patriargie”. Die aandrang op die stilswye van vroue in die kerk en ver­bod op bekleding van sekere kerklike amp­te is nie on­skuldig nie, want dit dra by tot mags­pa­trone en mags­dinamika binne publieke en private ruim­tes waar­­binne vroue onveilig is en ongelyk behan­del word.

Trouens, binne Gereformeerde geledere is daar ver­lede jaar uitdruklik standpunt ingeneem ten gunste van vroue in die predikantsamp. By die World Com­munion of Reformed Churches se General Coun­cil is ’n geloofsverklaring oor die bevestiging van vroue in die predikantsamp aanvaar. Ook hier het Suid-Afrikaanse vroueteoloë – soos Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel en Yolanda Dreyer – belangrike bydraes gelewer.

By hierdie vergadering is die punt gemaak dat ge­weld teen vroue sowel publieke as private vorme aanneem; dat seksisme sowel blatant as subtiel is; en dat die mees gevaarlike en verwoestende vorme van mags­vergrype dalk juis dié interaksies is – klein, on­op­vallend, onopsigtelik – wat alledaags en oënskynlik normaal is.

Dit is nie moeilik om blatante, publieke vorms van seksisme raak te sien en aan te spreek nie; maar hoe gemaak met subtiele, fyner vorms van seksisme – soos taalgebruik – binne die kerk? Is die subtiele taaluitsluitings – soos die aanspreekvorm “broer” in amp­telike vergaderings – geoorloof gewoon omdat dit gevestig is? Is die subtiele vooroordele teen vrouepredikante – soos die voorkeur vir manlike kan­didate alreeds in kerklike advertensies van beskikbare beroepe – aanvaarbaar omdat ’n manlike kandi­daat die voorkeuropsie is? Is die afvaardiging van vrouepredikante na sinodale en ekumeniese vergaderings hoegenaamd ’n prioriteit?

In die verhaal The handmaid’s tale beskryf Margaret Atwood ’n skrikwekkende toekoms waarin sowel publieke, blatante, growwe vorms van geweld teen vroue as subtiele, verfynde, versteekte seksismes deur die kerk geregverdig word. In hierdie verhaal word vroue nie alleen ondergeskik gestel aan mans nie, maar word vroue ook teen vroue geposisioneer. Uit­ein­delik ontken die verwronge magsverhoudinge le­we­gewende moontlikhede nie alleen vir die handlangervroue wat kinders moet baar namens ander vroue nie, maar vir elke karakter in die verhaal, in­slui­tend die mans.

Die verhaal staan in strakke kontras met die be­skry­wing “kartografieë van genade”. Hierdie is die sub­titel van ’n boek geskryf deur die bekende feministiese teoloog, Serene Jones, wat onlangs as die eer­ste vrouepresident van Union Theological Seminary in New York en president van die American Academy of Religion verkies sou word.

Sy argumenteer dat die Christelike geloof deur die lens van feministiese teorieë gelees sou kon word – en daarmee spesifiek deur die bril van vroue se ervarings en interpretasie van Christelike leerstellings soos son­de, regverdiging en heiligmaking – om nuwe (en soms vergete) aksente van ons geloof raak te sien.

Wanneer die Christelike geloof só gelees word is daar ander padmerkers, roetes, en verbeeldingsmoont­likhede wat na vore kom, meen sy, en sodoende kan vroue se teologiese bydraes bydra tot ’n toekoms waar­binne alle mense floreer. Dit is immers nie net vroue wat geraak word deur die uitsluiting van vroue­stemme binne die kerk nie, maar die hele kerk wat ontneem word van hul gawes en bydraes.

Die Bybel self is ondenkbaar sonder vrouekarakters: beide diegene wat nooit ’n spreekbeurt verkry nie sowel as vroue wat eie teologiese bydraes lewer. So word belangrike frases in ons geloofsbelydenisse op die lippe van Hanna in die Ou Testament en Maria in die Nuwe Testament gevind. Die Evangelies maak wei­nig sin sonder die verhaal van ’n jong vrou wat haarself bereidwillig verklaar om aan die mensgeworde God geboorte te skenk. Die kerk se verhaal is ondenk­baar sonder vrouedissipels – soos die Samaritaanse vrou by die put – wat die evangelie verkondig aan hul ge­meenskappe. Vroue se teologiese bydraes het nie eers in die onlangse verlede begin saak maak nie. Vroue­bydraes was nog altyd onontbeerlik in die verwoording van geloof in God.

Dit is ’n verlies vir die kerk wanneer vroue se stem­me, ervarings, en bydraes ontbreek – veral in ge­sprek­ke wat vroue se liggame en lewens raak. Dit is ’n verleentheid vir die kerk wanneer vroue nie afge­vaar­dig word na kerklike vergaderings nie. Dit is ’n skan­de wanneer die kerk aandadig is tot geweldple­ging, sowel blatant as subtiel, teen vroue.

Dr Nadia Marais doseer sistematiese teologie aan die Universiteit Stellenbosch.