Neels Jackson

Neels Jackson was voorheen kerksake-verslaggewer van Beeld. Sedert 2014 is hy redakteur van Kerkbode.

Francois se beelde kom uit ’n mistieke spiritualiteit

Francois Wessels is ’n lidmaat van die NG gemeente Waterkloof. Hy is ook ’n pastorale berader en ’n beeldhouer. NEELS JACKSON het met hom gesels oor geloof en kuns, en hoe die twee bymekaar kom.


Twee figure, in brons gegiet, is teenoor mekaar geposisioneer. Die een wat sit, haal ’n masker af. En dít, sê die beeldhouer, Francois Wessels, maak die konneksie tussen die twee moontlik.

Die beeld, Opening up to union, is een van die werke wat Wessels onlangs ten toon gestel het. Beeldhouwerk is iets waarmee hy eers die afgelope paar jaar besig is, maar eintlik kom dit al ’n lang pad.

Op skool al het al wat aanlegtoets was gewys dat beeldende of uitvoerende kuns Francois se forté sou wees. Maar dit was nie die soort rigting waarin enigiemand gedink het ’n loopbaan sou lê nie. Sy ouers het selfs gedink dat die sielkunde nie die rigting is vir ’n man nie.

Daarom dat hy hom in die wiskundige statistiek begeef het. Sy lewensbeskouing, destyds, bestempel hy nou as een van baie sterk kognitief-positiwistiese den­ke. Van weet.

Maar dit was een van die vele dinge wat mettertyd verander het. Twintig jaar gelede het hy begin met ’n meestersgraad in pastorale berading. Narratiewe terapie. ’n Benadering wat met die stories van mense werk.

Aanvanklik het hy voortgegaan met die konsultasiewerk waarin hy sy statistiek gebruik het, en die berading daarna gedoen. Maar mettertyd het die bera­ding al meer geword.

Teen 2009 het hy aan die stuur gestaan van Coram Deo, ’n sentrum wat by die NG gemeente Pretoria-Oosterlig ontstaan het en waar berading gedoen word en beraders opgelei word.

In dié proses het sy lewensbeskouing verander van weet, na nie-weet, sê hy. Pleks van al die antwoorde te hê, het hy al meer verstaan dat betekenis in verhou­dings gevorm word.

In sy spiritualiteit het hy al meer geskuif in die rig­ting van die mistieke en stilte.

En toe hy in 2015 begin met beeldhouwerk, het sy denke, sy oortuigings en sy geloof daarin neerslag ge­vind. Aanvanklik was dit net ’n stokperdjie, maar gou het dit baie van sy tyd in beslag geneem.

Die beelde wat hy nou maak – in brons, in hars of met draad – kom voort uit die mistieke spiritualiteit wat deur die jare by hom gegroei het, sê Wessels.

Een aspek van sy beeldhouwerk waarop hy self wys, is negatiewe ruimte. ’n Mens sou dit as leegheid kon sien, maar daarin lê die potensiaal en verwondering opgesluit. Daarom is van die beelde onvolledig.

Hy verwys ook na sy draadbeelde wat min detail het. Daar is die figuur van ’n saksofoonspeler met sy of haar instrument, maar sonder ’n gesig. Een lang draad vorm die profiellyn van ’n perd, nog ’n paar vorm die romp. Daar is ’n handvol drade vir die stert en ’n klompie vir maanhare – maar daaruit groei die galoppende swier van ’n lewenskragtige dier oor ’n oop veld.

Konseptuele kuns, noem Francois sy uitbeelding van figure – mens en dier. Die konsep gaan die vorm altyd vooraf.

Een so ’n konsep waarmee hy werk, is die Griekse woord kenosis, die selfuitgieting of selfprysgawe waar­van ’n mens lees in Filippense 2. Dié gedeelte oor die gesindheid van Christus Jesus wat nie aan sy Goddelikheid vasgeklem het nie, maar die gestalte van ’n slaaf aangeneem het, Hy wat Homself verder ver­neder het tot die dood aan die kruis.

Daarom dat baie van die beelde gebou is om die gedagtes van kwesbaarheid of weerloosheid. Soos die figuur in Opening up to union wat die masker afhaal om homself oop te stel vir die ander.

Oor die beeld The Anthem, na aanleiding van die lied van Leonard Cohen, vertel Wessels dat hy in die kerk gesit het en gedink het dat gelowiges so geneig is om hulleself as ligdraers te sien. Maar soms is dit sulke digte ligdraers – eers as daar krake kom, kan die lig na buite skyn. En daarmee keer hy Cohen se beeld om. Dit is nie meer “That’s how the light gets in” nie, maar “Thats how the light gets out.”

Daar is ’n reeks van drie beelde waarin hy met die vorm van die kruis werk. Telkens is dit twee figure só bymekaar geposisioneer dat daar iets van die kruis te sien is.

Telkens is daar in die verhouding tussen die twee figure iets te sien van die weerloosheid teenoor mekaar, die vertroue wat saamgaan met kwesbaarheid. Van as ’t ware die self prys te gee.

Maar in verhoudinge kom daar geborgenheid.

Betekenis kom deur verhoudinge, sê Francois. Of dit nou die verhouding tussen mense is, of die verhouding tussen mens en God, of tussen mens en skepping.

“Ons is die beelddraers van God. Ons is gekonnekteer aan God deur beelddraers te wees.”

Dit is die soort boodskappe wat uit Francois Wessels se beelde spreek. Dit is waaroor hy passievol is.

Boere gee, want hulle is geseën

Dit was ’n bietjie soos die storie van Abraham wat geseën is sodat hy tot seën van ander kan wees.

Dit is nou die storie van die boere van Fochville wat mielies en voer geskenk het om boere in die Suid- en Oos-Kaap te help waar die droogte dit nog bitter moei­lik maak om hulle vee te voer.

Ds Johan Brink van die NG gemeente Fochville-Noord vertel dat hulle einde Augustus hulle jaarlikse basaar hou. Daarom is dit nou die tyd dat baie lidmate hulle spesiale dankoffers vir die jaar gee.

Vanjaar het daar ’n boer na hom gekom en gesê die Here is so goed vir hulle. Kan hulle nie iets ekstra doen nie?

In daardie tyd het hy ’n nuusberig gesien oor die droogte in die Oos-Kaap wat, anders as in die omge­wing van Kaapstad, nog glad nie gebreek is nie. Die Oos-Kaapse boere kry nog bitter swaar onder die droogte.

Twee jaar tevore was daar in Goudland se sinode ’n aksie om boere in die platteland van Noordwes tydens ’n droogte te help. So toe besluit hulle om te kyk of hulle nie nou iets kan doen om die Oos-Kaapse boere by te staan nie.

Die boodskap het versprei en die aksie het gou oorgespoel na boere wat aan kerke en gemeentes in Fochville behoort. Dit het dus heeltemal ’n gemeenskapsaksie uit Fochville geword. Uiteindelik sou 10 reusevragmotors altesame 320 ton mielies en 100 bale voer wegbring.

Met die reëlings vir die vervoer en verspreiding van dié droogtehulp, het dit ook geblyk dat daar meer gebiede is waar daar nog hulp nodig is. Daarom het hulle besluit om die mielies en voer op sewe punte te gaan aflaai om boere in die Suid- en Oos-Kaap te help.

R14 per dag vir bewustheid van armoede

Vyf dae, gedeeltelik in die skoene van arm mense, het Rachelle Visser, ’n lidmaat van die NG gemeente Lynnwood, laat uitroep: “Dis so ’n ontnugterende realiteit!”

Sy was een van 13 mense, hoofsaaklik jong werken­des, wat onlangs ’n werkweek lank probeer het om teen net R14 (dit is ’n raps meer as een Amerikaanse dol­lar) per dag te eet.

Die direkte aanleiding tot dié eksperiment was ’n onlangse besoek van ds Fay van Eeden aan Rwanda. Fay was een van die NG Kerk se verteenwoordigers by ’n vergadering van die All Africa Conference of Chur­ches. Na afloop van die vergadering het haar man, Peet, by haar aangesluit, en hulle het ’n week lank in Rwanda gekuier.

By die Kivu-meer het hulle gesels met ’n groepie vissermanne wat skemeraand op hulle bootjies uitvaar en klein sambaza-vissies vang. Hulle kom dan die volgende oggend so 9:00 terug met ’n vangs van so 3 tot 4 kilogram vis. Dit word verkoop en die opbrengs verdeel tussen die vissermanne. Vir elkeen, het die vissers vertel, besorg dit ’n inkomste van sowat 32 Amerikaanse dollar per maand, net meer as ’n dollar per dag.

’n Piesang en ’n broodjie. Dit was ’n middagete wat ds Fay van Eeden kon bekostig tydens die dollar-per-dag-uitdaging.

Dit het vir Fay opnuut bewus gemaak van die armoede waaronder soveel mense leef. Volgens die sta­tistiek is daar sowat 1,1 miljard mense op aarde wat moet oorleef op ’n inkomste van een dollar per dag of minder. En dan moet hulle alles daarmee betaal.

Fay sê sy het die uitdaging aan hulle gemeente gerig en ’n klein groepie, hoofsaaklik jong werkendes uit hulle Nuwe Generasie-bediening, het besluit om saam met haar en Peet ’n week lank teen R14 per dag te eet. Die eksperiment sou nie ander koste soos huisvesting of vervoer insluit nie, net kos. Hulle kon nog warm slaap en bad.

Dit was baie moeilik. “Ek was so honger, ek kon glad nie by die werk konsentreer nie,” skryf Elise du Plessis, een van die deelnemers in haar terugvoer oor die week.

Armand Fourie sê hy het besef hoe onverantwoordelik daar met kos gewerk word. Liani Louw sê dit was ’n lewensveranderende ervaring. Haar maag het by tye gebrand. Dit was byna onmoontlik om ’n gebalanseerde maaltyd te kry. Sy kan nie dink dat 1,1 miljard mense so moet leef nie. Haar hand is beslis nou oper om te gee.

Jeanri Bezuidenhout sê haar perspektief het ver­ander. ’n Burger teen R50 was nie meer ’n winskoop nie. Dit was taboe, want dit sou drie dae moes hou.

Almal het besef hoe bevoorreg hulle eintlik is.

Een van die dinge wat hulle geleer het, was dat jy verder kom deur saam te werk. Daarom het hulle soggens en saans saam geëet. Een sou byvoorbeeld pap maak vir ontbyt en almal sou daaraan kom deel. Daardie samesyn het die hoogtepunte van ’n andersins moeilike week geword.

Fay sê as ’n mens so onder die indruk kom van hoe swaar mense kry, help dit om jou hart vir hulle oop te maak. Dit het hulle byvoorbeeld opnuut onder die indruk gebring van die waarde wat dit kan hê om groentetuine op die sypaadjies te plant, sodat arm mense daar vars groente kan kom pluk.

Kerk en gays: nuwe verwikkelinge

Kerklui moet versigtig wees hoe hulle hulle oor gay mense uitlaat, maar aan die ander kant gaan die howe nie maklik vir kerke voorskryf hoe hulle hulle eie sake en oortuigings moet reël nie.

Dit blyk uit verskillende verwikkelinge die afgelope tyd waar geloofstandpunte oor homoseksualiteit ter sprake is.

In die een geval is daar ’n skikking bereik tussen die Christelike skrywer en spreker Gretha Wiid en klaers wat beswaar gemaak het by die Menseregtekommissie teen van haar uitlatings in die boeke Lyfslim vir seuns en Lyfslim vir meisies.

Die skikking behels onder meer dat Wiid die gedeeltes in haar boeke wat aanstoot gegee het, vir volgende uitgawes moet vervang met ’n ander teks waarop ooreengekom is, dat ouer uitgawes nie verder versprei sal word nie, dat sy nie ander teks­te sal skryf wat so aanstoot gee nie en dat sy glad nie in haar werkwinkels oor homoseksualiteit sal praat nie.

In ’n ander geval is ’n Kaapse pastoor in die ge­lyk­heidshof gevonnis tot 30 dae tronkstraf wat opgeskort is vir 5 jaar. Die saak spruit voort uit klag­tes van haatspraak teen gay mense wat in 2013 teen pastoor Oscar Bougaardt ingedien is. ’n Skikking is bereik wat ’n bevel van die hof gemaak is waar­volgens die pastoor hom nie weer aan haatspraak sou skuldig maak nie. Hy het dit egter weer gedoen, waarna ’n klag van minagting van die hof gevolg het en wat gelei het tot die opge­skorte vonnis.

In die derde saak het Ecclesia de Lange, gewese predikant van die Metodistekerk, besluit om haar hofstryd teen die kerk te staak. Sy is in 2010 ont­slaan nadat sy met ’n ander vrou getrou het. Sedertdien het De Lange haar na die Hooggeregshof, Appèlhof en Konstitusionele Hof gewend in ’n poging om as predikant herstel te word, maar die howe wou haar nie gelyk gee nie. Die howe het tel­kens die kerk se reg op godsdiensvryheid gere­spek­teer.

Sy het oorweeg om die saak in die Gelykheids­hof en Arbeidshof verder te voer, maar het toe be­sluit om liewer die saak deur gesprek met die kerk self verder te voer.

Die saak tussen vier lidmate (namens ’n groep van 12) en die NG Kerk oor die geldigheid van die kerk se besluite van 2016 oor gay verhoudings, word op 21 Augustus in die Hooggeregshof in Pre­toria aangehoor.

Nico se pelgrimstog wil entrepreneurs kweek

Vroegoggend op 18 Julie (Mandela-dag), het Nico de Klerk by die Madibastandbeeld voor die Uniegebou op sy “Long Walk” vertrek. Die plan is om 130 dae lank te stap en 2 750 km, 100 gemeenskappe en 200 werkwinkels later, op 24 November (Suid-Afrika-dag) by die Parlement in Kaapstad te eindig.

Nico, ’n NG dominee wat ’n doktorsgraad oor pelgrimstogte gedoen het, pak hier ’n pelgrimstog met ’n verskil aan. Waar pelgrimstogte gewoonlik oor die self gaan (oor stil word, dalk die verwerking van trauma, oor perspektief kry) gaan Nico se pelgrimstog oor ander mense. Hy wil armes help.

Die besorgdheid oor armes is ’n baie ou geloofs­tradisie waarby Nico aansluit. ’n Mens sien dit by die Ou-Testamentiese profete, by Jesus self, by die vroeë kerk. Dit is diep vasgelê in die NG Kerk se geskiedenis, en is nou steeds ’n fokusarea vir die kerk.

Die probleem, sê Nico, is dat baie jongmense vasgevang is in ’n denkraamwerk van armoede. Dit is ’n raamwerk van bakhand staan, van verwag dat ander moet sorg.

Neem inisiatief

Die manier om dit teen te werk, is om jongmense iets te laat snap van entrepreneurskap, van inisiatief neem en jou eie omstandighede verander. As hulle manier van dink kan verander, sal hulle lewe verander.

Dr Nico de Klerk op sy pelgrimstog om entrepreneursdenke in Suid-Afrika te bevorder. Foto: Neels Jackson

Daarmee is Nico al ’n geruime tyd besig met sy StreetBiz Foundation. Op verskillende plekke in die wêreld het hy al spanne jongmense vergesel om aan internasionale kompetisies in entrepreneurskap deel te neem.

Nou neem sy staptog hom deur groot dele van Suid-Afrika om die vonkie van entrepreneurskap in verskillende gemeenskappe aan te steek. Oral waar hy kom, praat hy met groepe mense hieroor.

Dit het begin by plekke soos Diepsloot, Soweto en Sharpeville in Gauteng. Daarna stap hy deur dorpe soos Sasolburg, Bethlehem en Clocolan in die Vry­staat. Dan volg plekke soos Burgersdorp, Middelburg en Graaff-Reinet in die Oos-Kaap, en dan stap hy via Knysna, Ladismith, Villiersdorp en hoeveel ander dorpe Kaap toe.

Rondom Nico en StreetBiz is ’n hele netwerk van organisasies wat saamwerk. Dit wissel van die regering se Kleinsake-Ontwikkelingsagentskap tot by die Universiteit Stellenbosch, Helplift en andere.

Die ideaal is om ’n aanlyn-entrepreneurskool tot stand te bring waardeur jongmense se potensiaal ontsluit kan word.

Een van die doelwitte van die lang staptog is om die netwerke uit te bou, om meer vennootskappe te sluit met mense en organisasies wat sal help om die vonkies aan te blaas tot ’n entrepreneursvuur oor die lengte en breedte van Suider-Afrika.

Plaaslike gemeentes wat wil saamwerk, is welkom om hom te kontak, sê Nico. En as iemand ’n dag of wat saam met hom wil kom stap, is hulle ook welkom.

’n Week nadat die lang stap begin het, is Nico oorstelp oor die opgewondenheid wat hy langs die pad teëkom. In Orange Farm het die leiers van die gemeenskap hom byvoorbeeld terstond oor die plaaslike radiostasie laat praat. Hulle wou hê sy boodskap moes gehoor word.

Dis nog ’n lang pad wat voorlê. Te voet Kaap toe, maar ook om die kopskuiwe te maak wat die entrepreneurskappotensiaal van talle gemeenskappe se jongmense sal ontsluit. Wat alles voorlê, is nie seker nie.

Maar, het dr André van Niekerk tydens die uitstuur­diens in die NG gemeente Waterkloof gesê, dié soort geloofsverhaal is nie vreemd nie. Dink maar aan Abraham wat sy huis verlaat en trek, aan Noag wat ’n ark bou, aan die vissers wat hulle bote los om Jesus te volg.

Hy het daarop gewys dat geloof nie net oor kopkennis gaan nie, maar dat ’n mens moet doen wat jy oortuig is God vra. Sy boodskap aan Nico was om te doen wat hy glo, maar ook te glo dat die Here dít wat hy doen, sal seën en gebruik om die land te heel.

Kyk ook na www.streetbiz.co.za en op facebook na StreetBiz Foundation Nico de Klerk, of bel vir Nico by 082 566 1484.

‘God se plan met die kerk’

Die dominees van die NG gemeente Riebeeckstad, by Welkom op die Vrystaatse platteland, dink aan n nuwe toekoms vir die kerk – een waar almal welkom is, waar die kerk die hele gemeen­skap dien. NEELS JACKSON vertel.


Teen die muur van die kerksaal van die NG gemeente Riebeeckstad, hang ’n banier wat met groot letters sê: “God Se Plan Met Die Kerk”.

Brynda Small help ’n klompie laerskoolseuns met hulle huiswerk by die naskoolsentrum in die kerksaal.

Ds Christo Nel vertel dat dit daar opgesit is toe daar in die kategese daaroor gesels is. En toe het dit gebly.

Maar gesels ’n mens met hom en sy kollega, dr Ben Joubert, dan word dit duidelik dat dit ’n tema is waaroor daar diep besin word. En dat daar in die proses besig is om ’n nuwe visie in die gemeente beslag te kry.

Iets daarvan sien ’n mens op weeksmiddae wanneer die Engelse naskoolsentrum van die laerskool oorkant die straat, in die kerksaal bedrywig is. Dan is daar sowat 50 swart kinders wat in Riebeeckstad-gemeente se kerksaal huiswerk doen.

Die groter prentjie is dat Riebeeckstad se voorkoms besig is om te verander. Vroeër was hierdie ’n voorstad van Welkom waar wit mense gebly het. Dit het so ver­ander dat sowat 60% van die mense wat nou in Riebeeckstad bly, nie wit is nie. Die hoërskool het dalk 15% wit leerders, die twee laerskole onderskeidelik dalk 10% en 40%.

Vir die NG gemeente Riebeeckstad het dit ingrypende implikasies. As hulle eenvoudig met ’n tradisionele bediening aan wit, Afrikaanse mense sou volhou, sou hulle soos ’n myn wees wat ’n beperkte leeftyd het. As die goud opgemyn is, dan sluit die myn. So sou Riebeeckstad waarskynlik sy deure oor ’n klompie jare moet sluit as hulle net op Afrikaners fokus en hulle te min word om die gemeente in stand te hou.

Dis die uiterlike omstandighede wat deur God gebruik word om die gemeente uit sy gemaksone te dwing. Maar die groot motivering vir ’n nuwe benadering is nie bloot oorlewing nie. Dan het dit maar weer net oor die gemeente self gegaan.

Wat die gemeente inspireer om nuut te dink en te doen, is ’n poging om werklik gehoorsaam aan God te wees, om nader aan sy wil te kom.

Vlnr: Ben Joubert, Joyce Smith, Charmaine Joubert en Shadrack Smith kuier saam. Hoe die kerk in die toekoms op Riebeeckstad sal lyk, sal die tyd leer. Kuiers soos dié dra egter daartoe by om brûe tussen gelowiges van verskillende kulture te bou.

En daarmee het dr Frederick Marais van Communitas in Stellenbosch hulle baie gehelp met sy optrede verlede jaar by die Vrystaatse Sinode. Die riglyne wat hulle by Marais gekry het, word nou ook gebruik om met die gemeenteraad en die gemeente te gesels oor ’n nuwe aanpak in die gemeente.

Marais het met die Vrystaatse Sinode gesels oor missionale kerkwees. Hy het verduidelik dat sendingwerk nie meer verstaan word as ’n aktiwiteit van die kerk nie, maar as die inisiatief van die drie-enige God self.

Die totale wese van die kerk word verstaan as ’n roeping tot deelname aan God se sending. Die kerk het nie ’n ander bediening as deelname aan die sen­ding van God nie. “Ons versorg nie éérs ons mense en dan reik ons ook uit in die gemeenskap nie.” Dit is én-én. Die kerk versorg sy mense én reik uit.

Marais het verduidelik dat God mense roep en hulle bekwaam maak om deel te neem aan sy sending. God versamel ’n tafelgemeenskap uit alle volke en tale en lande. In dié gemeenskap omvorm hy mense tot ­diensknegte. Vanuit die tafelgemeenskap stuur Hy mense dan uit.

Op ’n manier kom die gesprek oor die insluiting van alle mense in God se gemeenskap al ’n lang pad in Riebeeckstad. Ben vertel dat hy in die 1980’s as ’n jong dominee gehoor het een van sy lidmate is betrokke by ’n swart koor wat baie goed presteer het. Hy het die koor genooi om in die erediens te kom sing.

Daar was mense wat uit die kerk uitgestap het, wat weg is uit die gemeente.

Sowat nege jaar gelede was daar ’n insident by die laerskool se Engelse naskoolsentrum, en die skool het besluit om die sentrum te sluit. Dis toe dat hulle die kerksaal daarvoor beskikbaar gestel het.

Weer was daar lidmate wat ontsteld was, maar van hulle voorspellings dat die kerk se eiendom verniel sou word, het daar niks gekom nie. Van die mense wat vroeër baie negatief was oor ’n inklusiewe benadering, het intussen tot ander insigte gekom. En teenoor die ander bly die houding dat hulle welkom is om terug te kom, maar Riebeeckstad gaan niemand uitsluit nie. Dié gemeente voel haarself nou geroep om ’n geeste­like tuiste vir almal te wees.

Oor die tuiste wat die gemeente vir die Engelse naskoolsentrum bied, was die swart ouers baie dankbaar. “Please tell your church we say thank you very much,” was hulle boodskap.

En vir Brynda Small en Stonnie van den Bergh, die twee lidmate van Riebeeckstad wat die naskool bedryf, is die naskool ’n persoonlike bediening.

“Dit gaan nie net oor leer nie,” sê Brynda. “Dit gaan oor brûe bou. Dit gaan oor aanvaarding.”

Daar is kinders by die naskool wat elders verwer­ping ervaar, maar Brynda wil hê die naskool moet vir hulle ’n tuiste wees. Elke kind met wie sy werk, sien sy as ’n kind wat na haar toe gestuur word.

Dit beteken nie net vir die kinders baie nie. Brynda sê dit hou haar ook aan die gang. Haar persoonlike ervaring is duidelik dít wat baie mense tot hulle verrassing ontdek as hulle oor sosiale grense begin beweeg: Dit verryk jou oneindig baie.

Elders op die kerkterrein, in ’n woonhuis wat omskep is, is daar ook ’n Afrikaanse naskoolsentrum waar kinders gehelp word met hulle skoolwerk. Sanet Coetzee wat daar aan die stuur van sake staan, sê kinders wat soontoe kom, se punte gaan op. Ook sy beleef dié werk as baie vervullend.

Kinders vat hande vir ’n speletjie tydens die Imagine Kidz-jeugweek in die vakansie. So leer hulle ook om in die lewe hande te vat met mense wat anders as hulle lyk.

Hoewel die twee naskoolsentrums op taalgrondslag afsonderlik funksioneer, is daar in hulle leefwêrelde tog heelwat kontak tussen die wit en swart kinders van Riebeeckstad. Hulle is immers saam op skool. Boonop woon die swart kinders al jare lank kampe by wat deur die gemeente aangebied word. Ook die Imagine-jeug­fees waarin Christo ’n leidende rol speel, bring kinders oor kultuurgrense byeen.

Vanjaar het Riebeeckstad ook begin om op Sondag­aande ’n multikulturele diens vir jongmense te hou. Op ’n wintersaand begin Junie is daar 27 wat dit ondanks hulle eksamen bywoon. Byna die helfte is wit. Die res is bruin of swart.

Hulle loof die Here saam in Engels en Sotho. In klein groepies hoor hulle by mekaar hoe dit gaan. Wie skryf watter eksamen in die volgende dae. Hulle bid vir mekaar.

En dan praat hulle oor Imagine Kidz, die jeugweek wat hulle, die ouer kinders, in die skoolvakansie vir die laerskoolkinders gaan aanbied. Hier het Imagine werklik daarin geslaag om iets van die destydse Jeug-tot-jeugaksie te laat herleef: jongmense wat jongmense met die evangelie bedien.

Liefde en energie

Een van die studente is Mpho Matlala, ’n 21-jarige student, wat op skool betrokke geraak het by die geeste­like bediening. Sy is steeds ’n Metodis, vertel sy, maar hier het sy ’n geestelike familie gevind. Hannatjie, Christo se vrou, is haar tweede ma, sê sy.

Nog ’n student wat ’n leiersrol in die jeugbediening vervul, is Themba Malindi. By die Vrystaatse Imagine-fees was hy vanjaar een van die “fun guys”.

In graad 10 wou hy by ’n kerk aansluit, vertel Themba. Hy het in Afrikaans by die NG gemeente Riebeeckstad se kategese ingeskakel en later het hy en sy suster daar belydenis van geloof afgelê. “Dit is my familie,” sê hy.

Nou is hy ’n integrale deel van die jeugbediening, want, sê Themba, dit gaan oor die klein kindertjies, om hulle van God te leer en hoe om vir Hom te leef.

Wanneer die skoolvakansie aanbreek, is dié leiers vroegoggend daar, voor al die laerskoolkinders kom. Christo druk vir hulle twee dinge op die hart vir die dag se bediening: “Baie energie en baie liefde.”

Meer as 200 kinders kom. Hulle sing saam en bid saam. Hulle speel saam en eet saam. Deur die week word ’n basiese stuk evangelie met hulle gedeel aan die hand van Johannes 4, die verhaal van die vrou by die put.

Dit is ’n bonte spulletjie, helder hansworskleure, maar ook die verskeidenheid kleure van die reënboog­nasie. Daar hoef nie oor ras gepraat te word nie. Deur die saamdoen, die saam speel, die saamgebind word deur één evangelie, leer die kinders spontaan aan wat regtig belangrik is.

Intussen word daar ook na die swart kinders se ouers uitgereik. Ben vertel dat hulle dit ’n paar jaar tevore ook probeer het. Toe het hulle doelgerig die swart gesinne besoek, by hulle gekuier en hulle na ’n Engelse erediens genooi. Vir die lidmate van Riebeeckstad wat op dié manier grense oorgesteek het, was dit ’n wonderlike ervaring waaruit hulle baie geleer het.

’n Klompie swart gesinne het ook gekom na die eer­ste Engelse erediens wat vir hulle aangebied is. Die tweede Sondag was daar minder van hulle en die derde Sondag net ’n paar. Toe het hulle nie weer gekom nie.

Mpho Matlala by Hannatjie Nel, vir wie sy haar “tweede ma” noem.

Ben sê hulle het destyds ’n paar foute gemaak. Hulle benadering was “van bo af”. Een van: “Wat kan ons vir julle doen?” En dit is so aangevoel.

Nou probeer hulle weer, maar die doel is suiwer om verhoudings te bou.

As Ben en sy vrou, Charmaine, byvoorbeeld by Shadrack Smith en sy vrou, Joyce, gaan kuier, hoor hulle waar Shadrack en Joyce kerklik inskakel. Hulle praat oor wat kerke wil doen en oor die moontlikheid dat hulle gemeentes dalk in Riebeeckstad kan saamwerk.

Vir Ben en Christo gaan dit nie meer bloot oor hul eie gemeente se oorlewing nie. Dit gaan oor die koninkryk van God. Hulle verantwoordelikheid is om ’n geestelike tuiste te skep waar almal welkom is en tuis voel. Daaroor praat hulle met hulle lidmate.

Dalk beteken dit dat hulle volgende jaar met Engelse kategeseklasse begin. Dalk beroep hulle oor ’n paar jaar ’n jong swart predikant. Dalk begin hulle ’n swart begeleidingsgroep. Dalk maak hulle foute langs die pad, maar hulle is soos Abraham met die Here op pad.

Presies waarheen die pad gaan, dit weet hulle nie. Hulle sal sien waarheen lei die Here hulle, en wat is God se plan met die kerk op Riebeeckstad.

Doornkloof se ‘straatgeloof’

Dit is die verhaal van ’n moord wat ’n gemeenskap geruk het, maar ook van saamstaan, van deernis oor grense heen en van ’n nuwe soort omgee wat mense ontroer het.

Dié gebeure het onlangs afgespeel in Doornkloof, ’n woonbuurt in Centurion. Vroeër was dit ’n wit woon­buurt, maar deesdae bly al meer mense van verskillende kleure daar.

Op 24 Mei is Josephine Lekgoathi, ’n huishulp, op die sypaadjie in die buurt met ’n mes doodgesteek.

Die Doornkloof-inwonersvereniging – wat deur sy voorsitter, Iaan van Niekerk, bestempel word as ’n markpleinbediening – besluit toe om ’n geleentheid te reël om met tuinwerkers en huishulpe in die gemeenskap oor hulle veiligheid te praat.

Ds Anandie Greyling van die NG gemeente Doorn­kloof, wat by die inwonersvereniging betrokke is, bied toe aan dat die vergadering by hulle kerk gehou kan word. Tot hulle verbasing daag daar toe 170 mense op.

Daar het hulle wenke gekry soos om in groepe saam te stap en om nie in die openbaar met hulle sel­fone te loop nie. En hulle het die boodskap gekry dat die gemeenskap vir hulle omgee.

Teen die einde van die vergadering sê ’n vriendin van Josephine dat hulle ’n kruis wil gaan plant waar Josephine dood is. Anandie en lede van die inwonersvereniging is saam. Saam het hulle gesing en gebid.

Anandie sê sy het gewonder hoe die plaaslike in­wo­ners gaan reageer op dié gedoente op hulle sy­paadjie, maar sy was verniet benoud. Toe hulle sukkel om die kruis geplant te kry, het ’n man uit een huis ’n graaf gebring om te help. Uit ’n ander huis het iemand plastiekkabeltjies gebring om die kruis vas te bind.

Later het sy gehoor hoedat van die inwoners soggens vir huishulpe wat in die straat afstap, saamry­geleenthede aanbied om te verseker dat hulle veilig is.

Iaan sê die veiligheidsgroep van die inwonersver­eniging doen soggens van 5:00 tot 7:00 patrolliediens. Hulle probeer spesifiek seker maak dat mense wat alleen in die strate stap, veilig sal wees.

Anandie sê Doornkloof se NG gemeente het vroeër al begin om wyer as net wit, Afrikaanse lidmate te bedien. Hulle het ’n Engelse diens wat deur onder andere Malawiërs en Zimbabwiërs bygewoon word. Wit, swart en Indiër kom daar byeen.

Die Afrikaanse en Engelse dienste word ook so ge­reël dat mense wat die verskillende dienste bywoon, Son­dagoggende saam kan tee drink.

Daar is ’n voedingskema wat weeksoggende vir sowat 120 mense brood en tee gee.

Maar sy het ook gesien dat die inwonersvereniging vir mense omgee op maniere wat haar laat voel dat dit wat hulle doen, ook eintlik kerk is.

Iaanvroeër was die kerke die samebindende faktor in gemeenskappe, maar dit het weggeval. Nou speel die inwonersvereniging daardie rol. Die kern van hulle werk gaan oor veiligheid, maar daar is ’n omgeegroep wat nuwe inwoners en siekes besoek en van wie lede by Doornkloof-gemeente se voedingskema help, al is hulle nie lidmate daar nie. Daar is ge­beds­groepe, sportgroepe, besigheidsgroepe.

Hulle het 15 tot 20 verskillende WhatsApp-groepe wat vir skakeling sorg.

By Doornkloof-gemeente het hulle ’n oop deur gekry. Hy voorsien dat die samewerking nog groter sal word.

Anandie sê die inwonersvereniging se werk pas mooi by hulle gemeente se visie van straatgeloof.

Sy dink terug daaraan dat hulle as studente geleer het dat hulle moet uitvind waar die Heilige Gees besig is om te werk en daarby aansluiting vind.

In die reaksie op die moord in Doornkloof, in die samewerking tussen die gemeente en die inwonersvereniging, in die manier wat daar vir mekaar omgegee en gesorg word, sien sy iets daarvan gebeur.

Kerkbode sal vir Annalise mis

Die skielike dood van Annalise Wiid sal vele leemtes laat – en een daarvan is by Kerkbode.

Annalise is op 27 Junie dood toe sy ’n paar dae na ’n operasie ’n bloedklont deur die long gekry het.

In Maart 2014 verskyn daar twee artikels uit haar pen in Kerkbode. Die eerste was oor Nobuntu Motholeni, destyds beskryf as ’n swart vrou wat in ’n bruin gemeenskap werk as deel van ’n oorwegend wit gemeente se uitreikspan. Die tweede het gegaan oor ’n NG gemeente wat as deel van hulle uitreik musiekklasse vir kinders in Khayalitsha aanbied.

Annalise was destyds al ’n gevestigde rubriekskrywer en daar het al ’n paar boeke uit haar pen verskyn. Tog was dié soort joernalistiek wat Kerkbode van haar versoek het – verslaggewing waar jy moet uitgaan, kyk, luister, vrae vra, interpreteer en weerspieël – nuut vir haar.

Maar dit het haar soos ’n handskoen gepas. Haar vaardigheid met woorde, haar deernis met en respek vir mense, en haar diep deurleefde begrip van die evangelie het daartoe bygedra. Sy het verstaan wat dit beteken dat Kerkbode op soek is na verhale van God se genade wat deur sy mense na die wêreld toe vloei.

Kort voor lank het sy self sulke verhale geïdentifiseer en aangebied. Dit het ’n stroom van stories geword. In die afgelope vier jaar en vier maande het daar 76 stukke uit haar pen in Kerkbode verskyn.

Dit het gehelp dat sy self as sanger en spreker wyd gereis het. Sy het vir Kerkbode stories geskryf uit Aranos en Dubai, Nelspruit en De Rust, Vanderbijlpark en Ladybrand, Nyanga en Swakopmund, Hoekwil en Beaufort-Wes, Keimoes en Ceres, Kleinmond en hoeveel meer.

Deur onderhoude met mense te voer, het sy verder verhale neergepen oor bedienings so ver as Malawi, Pakistan, Indië en Nepal.

In die proses het sy vir Kerkbode se lesers ’n kykie gegee in die harte van uiteenlopende mense. Daar was gevangenes agter tralies, vroue wat deur hulle mans mishandel is, uitkyk-anties op die Kaapse vlakte, ’n gay paartjie, kunstenaars, ’n vlugteling uit die Demokratiese Republiek van die Kongo, boere, dominees, sendelinge, oud-bendelede, ’n bomslagoffer, die skenker en die ontvanger van ’n nier. Die lys is lank.

Annalise was inderdaad, soos dit by haar rubriek in LiG staan, ’n veelkantige kunstenaar. Sy sal gemis word as liedjieskrywer, sangeres, rubriekskrywer, spreker en as mens. Kerkbode se lesers sal haar mis as vryskutskrywer wat die verhale van God se genade met soveel begrip vertel het. 

SA kerke kry tweede prys by WRK

Die NG Kerk en Verenigende Gereformeerde Kerk het nie daarin geslaag om die Wêrelraad van Kerke (WRK) te oortuig om hulle volgende Algemene Vergadering in 2021 in  Kaapstad aan te bied nie, maar hulle sal wel gasheer speel vir die vergadering van die WRK se Sentrale Komitee in 2020.

Die twee kerke se bod om die Algemene Vergadering aan te bied, het behels dat dit in die Kaapstadse Internasionale Konferensiesentrum gehou sou word. Dié vergadering vind elke agt jaar plaas en word deur duisende mense bygewoon.

Die WRK se Sentrale Komitee het egter op hulle vergadering in Geneve, Switserland, besluit dat die volgende Algemene Vergadering in Karlsruhe, Duitsland, gehou sal word, met die Evangeliese Kerk van Duitsland as gasheer.

Dit sal die eerste keer in meer as 50 jaar wees dat die WRK se Algemene Vergadering in Europa plaasvind. Dit het laas in 1968 in Uppsala, Swede, gebeur. Ondertussen het die WRK se algemene vergadering reeds twee keer in Afrika vergader: in 1975 in Nairobi, Kenia, en in 1998 in Harare, Zimbabwe.

Dr Gustav Claassen, algemene sekretaris van die NG Kerk wat die bod saam met prof Mary-Ann Plaatjies van Huffel van die VGK, gaan voorhou het, het gister gesê hulle is gekomplimenteer op ’n uitstekende voorlegging.

Die groot verskil tusen die Suid-Afrikaanse en Duitse aanbod was dat die Duitsers ’n groot bedrag kon aanbied om die koste van die vergadering te delg, wat die Suid-Afrikaanse kerke nie kon doen nie.

Wat betref die geriewe vir die vergadering, het die Suid-Afrikaanse bod geensins teruggestaan vir dié van die Duitsers nie. Dit was in sekere opsigte selfs beter.

Die Duitsers het aangevoer dat dit goed sal wees om die vergadering daar, in die geskulariseerde konteks van Europa, te hou. Hierteenoor het Claassen aangevoer dat dit goed sal wees om die vergadering in Afrika te hou in die lig van die globale verskuwing van die Christendom na Afrika.

Terwyl die eerste prys na Duitsland toe is, sê Claassen hulle is bly dat die Sentrale Komitee se vergadering in 2020 na Suid-Afrika toe kom.

Die Sentrale Komitee vergader elke twee jaar en hanteer die sake van die WRK tussen die vergaderings van die Algemene Vergadering.

Claassen sê dit is self ’n groot vergadering met sowat 350 afgevaardigdes. Dit sal waarskynlik in Kaapstad gehou word.

Claassen sê die aanbieding van die Sentrale Komitee se vergadering sal baie beteken vir die twee kerke se ekumeniese status en dat dit die tafel sal dek vir ander groot vergaderings in Afrika.

In Gamkavallei blom die kleuters by die kerk

Die NG gemeente Gamkavallei in Beaufort-Wes het verskeie uitdagings waarmee hulle worstel, maar rassespanning is nie een daarvan nie. NEELS JACKSON berig.


Op Pinkstersondag is Gamkavallei se kerk vol mense. En al die kleure en kulture van Beaufort-Wes se gemeenskap is daar. Bruinmense. Witmense. Swartmense. Dis ’n gesamentlike diens wat deur lidmate van die dorp se drie NG gemeentes en die NG Kerk in Afrika bygewoon word.

Dit laat ’n mens ’n bietjie dink aan die eerste Pinkster van Handelinge 2, toe die blye boodskap in alle tale hoorbaar was omdat die evangelie vir almal bedoel was.

Ds René Potgieter van Gamkavallei lei die diens. Baie van die bruinmense in die kerk is lidmate van haar gemeente. “God is hier teenwoordig,” sing die kerk vol gelowiges saam uit Lied 159. Later sing die lidmate van die NG Kerk in Afrika ’n lied.

René preek uit Kolossense 3 oor Jesus wat ons verhoudings herstel. Sy praat oor verhoudings in die ge­sin, verhoudings met bure. Dis nie in die eerste plek ’n preek oor rasseverhoudinge nie. Dan word die nagmaal bedien. ’n Verkondigingsmaal. ’n Vreugdefees. ’n Gemeenskapsmaal.

Na die diens word daar in die kerksaal verder gekuier. Daar is koffie en tee en geselligheid tussen almal wat daar was.

Later vertel René van die geskiedenis van die gemeente op haar grootworddorp waar sy nou al sedert 2007 predikant is.

Gamkavallei is in 1949 gestig en dit was in ’n stadium ’n sterk gemeente. Dit het goed gegaan met al drie die NG gemeentes op die dorp en tussen hulle was daar vyf predikante.

Die ou Spoorweë was ’n groot werkgewer op die dorp en baie van die lidmate het daar gewerk. Maar toe besluit die Spoorweë om hulle bedrywighede op Beaufort-Wes af te skaal en dit na De Aar toe te verskuif.

Dit het ’n klomp lidmate geraak. Baie is weg of het pakkette aanvaar. En onvermydelik het dit die gemeentes ook geraak.

In die 1990’s is daar ’n klomp hop-huise aan die westekant van die dorp gebou. Daar waar Gamkavallei se kerkgebou gestaan het. Baie bruinmense het daar ingetrek.

Op ’n dag het ’n bruin egpaar kom vra of hulle welkom sou wees by Gamkavallei. Daar is ’n VGK-gemeente ook op die dorp, maar dié lê anderkant die spoorlyn. Gamkavallei is baie nader. Dit sou vir hulle baie makliker wees om daar in te skakel.

Hulle is in die gemeente verwelkom en mettertyd het meer bruinmense daar begin inskakel. Daar was wit lidmate wat daarom weg is uit die gemeente, maar die meeste het die nuwelinge in hulle geledere verwelkom.

Ds René Potgieter spreek die seën uit op Pinkstersondag.

Finansieel het dit egter nie wonderlik gegaan met Gamkavallei nie, sodat hulle besluit het om nie weer te beroep nadat ’n vorige dominee weg is nie. Die twee dominees van die ander NG gemeentes op die dorp – ds Japie van Straten van die Moedergemeente en ds Albertus van Zyl van Gamka-Oos – het ingestem om die bediening te behartig. Verder het lidmate verantwoordelikheid geneem sodat die gemeente baie selfstandig geword het.

Intussen het René in 2006 begin om haar gemeentejaar in Bloemfontein te doen, maar in die helfte van die jaar oorgeskuif Gamkavallei toe om dit daar klaar te maak.

Op daardie punt het ’n klompie faktore mooi saamgewerk. Eerstens het René die multikulturele opset van Gamkavallei baie geniet. Tweedens het dit met die gemeente finansieel begin beter gaan, sodat hulle daaraan begin dink het om weer te beroep. Derdens het René ’n sterk ondersteuningstruktuur op die dorp gehad sodat sy byvoorbeeld nie ’n pastorie nodig sou hê nie. Sy sou ’n beroep daarheen kon aanvaar sonder dat dit ’n vol pos sou wees.

Toe sy die dominee van Gamkavallei word, was sowat 30% van die lidmate bruin en sowat 70% wit, sê sy.

Hulle het besef hulle moet uitreik in die gemeenskap en baie energie is daaraan bestee. Hulle sou byvoorbeeld ’n tent oprig en die Jesus-film wys. Hulle sou in mense se huise ingaan om hulle te nooi om na die fliek te kom kyk.

Die bruin gemeenskap het agtergekom hulle is welkom in dié vroeër wit gemeente, en hulle het gekom. In ’n stadium het hulle besef hulle moet die gemeente se aanbiddingstyl verander. Hulle wou egter nie te vinnig beweeg en mense ontstel nie. Maar toe brand die kerk af weens ’n elektriese kortsluiting.

Hulle was verseker, maar die vraag was wat hulle moes doen met die geld wat hulle gekry het. Daar was verskillende opsies. Een moontlikheid was om in die saal kerk te hou. Sy het gevoel hulle moet ’n gemeenskapsentrum bou.

En toe gaan staan hulle in die dop van die afgebrande kerkgebou om vir die Here te vra wat hulle nou moet doen. En daar, waar die kansel vandag staan, tussen die afgebrande oorblyfsels van die kerk, staan daar toe ’n tamatieplant met ’n vars tamatie aan.

Hulle het gevoel die Here sê vir hulle Hy wil iets nuuts in Gamkavallei doen. Hulle het vir tenders gevra en ’n bekostigbare aanbod gekry om die basiese kerkgebou oor te bou. Dit sou nie ’n spoggerige preekstoel of ’n orrel insluit nie.

Intussen het al meer arm, bruin mense by die gemeente aangesluit, sodat die balans in die gemeente nou omtrent 80% bruin en 20% wit is. Maar ras is nie ’n faktor nie, sê René. Hulle is almal mense, almal gelowiges.

’n Mens moet onthou dat die gemeente se lidmate nie vermoënd is nie, sê René. Baie leef van staatstoelae. Hulle kan nie groot finansiële bydraes maak nie.

Daarom dat haar pakket verklein is. Sy het begin skool hou en die gemeente as tentmakerleraar bedien.

Maar daar is lidmate wat verantwoordelikheid geneem het. Frikkie de Jager is byvoorbeeld die gemeente se skriba. En lidmate soos Dalene Bailey en Olive Kiwido preek van tyd tot tyd in die eredienste.

René vertel dat hulle op ’n dag ’n biduur gehou het waar ’n vrou opgestaan het en bid op ’n manier wat René laat hoendervleis kry het. Sy het besef dat die Here vir dié vrou besondere gawes gegee het. Dit was Dalene Bailey. Mettertyd het sy bidure gelei en by van die gemeente se uitreike gepreek.

Met die kerkraad se toestemming het sy later ook in eredienste gepreek, en daar is net positiewe terugvoer, sê René.

Dalene vertel dat sy en haar man vroeër in Welkom lidmate was van wat sy “die Sendingkerk” noem. Later het hulle oorgegaan na ’n charismatiese gemeente toe, waar sy opleiding gekry het om die Woord te bring.

Toe hulle Beaufort-Wes toe kom, wou haar man nie weer na ’n charismatiese gemeente toe gaan nie. Omdat Gamkavallei die naaste kerk was, het hulle daar ingeskakel.

Ook sy sê dat hulle in Gamkavallei nie raaksien watter kleur mense is nie. “Ons sien die mens. Ons is God se kinders,” sê sy.

Dalene Bailey lei die erediens.

As sy die Sondag ná Pinkster preek, gaan dit oor ’n egte verhouding met God, oor mense wat deur die Gees en in waarheid bid. En sy maan die gemeente dat ’n mens God nie net aanbid as jy in nood is nie. ’n Mens gebruik Hom nie “soos ’n take-away-soppie nie”.

Aan die einde van die diens, met die afkondigings, hoor ’n mens van die gemeentelike bedrywighede vir die volgende week. Daar is die kinderkrans waar tot 150 kinders ’n geestelike boodskap, maar ook kos vir die maag kry. En Woensdag word daar klere uitgedeel by die kerk vir dié wat dit nodig het.

In die gemeenskap wat Gamkavallei bedien, is die groot probleem armoede, en daarmee ook die maatskaplike probleme wat daarmee gepaard gaan. Dinge soos drankmisbruik. Verhoudingsprobleme wat daaruit voortvloei. Kinders wat verwaarloos word.

René vertel dat sy ’n klompie jare gelede een dag by die kerk sien hoe kindertjies in die straat speel. Toe sy met die ouers praat en sê dat dit gevaarlik is, was die antwoord dat almal maar na die kinders kyk.

Maar René was nie tevrede nie. Sy vra die kerkraad toe of hulle met ’n speelgroep kan begin om die kinders van die strate af te probeer kry.

En weer was daar ’n lidmaat wat verantwoordelikheid geneem het. Kirlina Magalie het gevra of sy die juffrou kan wees.

René vertel dat die kerkraad ook besin het oor wat die beste manier is om ’n verskil in hulle gemeenskap te maak. En hulle het vir mekaar gesê dat hulle by die kinders moet begin.

Daarom het die speelgroepie in die saal ’n skooltjie geword. Daar moes aan standaarde voldoen word sodat hulle as skool kon registreer.

Intussen het Kirlina ook by die Suid-Kaapse Kollege begin studeer in vroeë kinderontwikkeling. Daarvoor, vertel sy, draf hulle Saterdae klas en deur die week doen sy die praktiese werk by die skool. Sy het nou al die eerste vyf vlakke afgehandel van die ses wat sy moet doen vir haar kwalifikasie.

Die terugvoer toe die eerste 12 kinders uit Gamka-Kalantjies-kleuterskool laerskool toe gaan, was wonderlik. Die kinders het dissipline. Hulle werk hard. Hulle doen hulle werk mooi, vertel René.

Mettertyd het meer en meer mense uit die gemeenskap hulle kleuters na Gamka-Kalantjies toe gestuur. Nou is daar reeds 70 kinders in die drie klassies, elk met hulle eie juffrou: die 2- tot 3-jariges, 3- tot 4-jari­ges, en die 4- tot 5-jariges.

Hulle gebruik die goedgekeurde leerplan van die staat en kry subsidie om die drie juffrouens en Kirlina as hoof se salarisse te betaal. Die ouers dra R60 per kind per maand by.

Gamka-Kalantjies se klassie vir 3- tot 4-jariges. Heel agter is Kirlina Magalie (die hoof) en by haar is juffrou Hillary Britz.

Die Wes-Kaapse Sinode het R300 000 beskikbaar gestel sodat daar aan die kant van die saal drie klas-kamers vir die drie klassies gebou kon word.

Daarby help instansies soos die ATKV se tak in Beaufort-Wes ook baie en op verskillende maniere.

Vir Kirlina is dit duidelik ’n roeping. Die Here wil haar daar hê, sê sy. En dit is lekker om die kinders te sien ontwikkel, sê sy. Om te sien dat ’n kind daar aankom wat nie weet hoe om ’n kleurkryt vas te hou nie. En kort voor lank trek hy ’n streep, maak hy ’n sirkel, kleur hy in.

Die saadjies wat hulle saai, ontkiem en groei en blom, soos ’n bedding vol kleurvolle blomme in die Karoo.

Dis onnodig om grondwet te wysig – NG Kerk

Die NG Kerk meen dit is reg en nodig dat grondhervorming in Suid-Afrika plaasvind, maar dink nie dis nodig om die grondwet te verander sodat dit gedoen kan word nie.

Dit blyk uit ’n voorlegging van 15 bladsye wat die kerk aan die Suid-Afrikaanse Parlement se gesamentlike grondwethersieningskomitee gestuur het. Dit kom nadat die Parlement vroeër vanjaar besluit het om ’n grondwetwysiging te ondersoek met die oog daarop om die onteiening van grond sonder vergoeding aan die eienaars te ondersoek.

Die kerk sê in sy voorlegging dat die kwessie volgens hom nog nooit die meriete van grondhervorming was nie, maar die effektiewe uitvoering daarvan. Die kerk wil werkbare oplossings binne die huidige grondwetlike raamwerk sien en steun regverdige en billike kompensasie waar grond in die beste belang van die publiek onteien word.

Volgens die kerk is daar niks in die huidige grondwet wat ’n belemmering is vir betekenisvolle grondhervorming nie. Daarom is ’n grondwetwysiging nie nodig nie.

Die probleme wat sinvolle grondhervorming belemmer, lê elders. Die kerk verwys in dié verband na ’n hoëvlakpaneel onder voorsitterskap van oudpresident Kgalema Mothlanthe wat ook bevind het dat vergoeding aan grondeienaars nie die groot struikelblok op die weg van grondhervorming is nie.

Dié paneel het ’n lys ander faktore geïdentifiseer. Dit sluit in korrupsie deur amptenare, gebrek aan kapasiteit by amptenare, ’n gebrek aan politieke wil, gebrekkige begrotings vir grondhervorming, en die feit dat bestaande beleid nie behoorlik uitgevoer is nie. Daarby is grond wat onteien is, nie aan nuwe boere oorgedra nie, met die gevolg dat hulle geen sekuriteit het waarteen geld geleen kan word om die boerdery aan die gang te kry nie.

Die kerk waarsku ook dat onteiening van grond sonder vergoeding ’n sneeubaleffek kan hê wat nie net die landbou nie, maar die hele land kan raak. So kan dit grond se waarde so aantas dat dit nie as sekuriteit vir lenings gebruik kan word nie. Daarsonder kan boere nie boer nie.

Dit het die potensiaal om die landbousektor se volhoubaarheid, ekonomiese lewensvatsbaarheid en daarmee saam ook voedselsekuriteit in gedrang te bring. Dit kan armoede net vererger.

“Die NG Kerk is ten gunste van kompensasie vir grondeienaars wat hulle grond moet afstaan ter wille van grondhervorming. Dit moet bepaal word op grond van oorwegings van billikheid en regverdigheid,” verklaar die kerk.

Die kerk beklemtoon ook dat Suid-Afrika se voedselsekerheid op geen manier in gedrang gebring moet word nie.


Glo is soos asemhaal, sê Cecile

Dr Cecile Cilliers was die eerste vrou wat in die Algemene Sinodale leierskap van die NG Kerk gedien het. NEELS JACKSON het by haar gekuier kort ná haar debuutbundel kortverhale verskyn het en kort voor haar 84ste verjaardag.


Glo is soos asemhaal, sê dr Cecile Cilliers. Dis die soort geloof wat sy van haar pa gekry het. Van wedergeboorte weet sy niks, sê sy. Sy het grootgeword met glo.

Dis dié soort geloof wat haar in die ou Suid-Afrika by versoeningswerk oor rasgrense betrokke laat raak het.

Later het sy in die kerkleierskap gedien. As ouderling van die NG gemeente Andrew Murray was sy lid van die sinodale kommissie van die Suid-Transvaalse Sinode (wat intussen Sinode Hoëveld geword het). Van 1998 tot 2002 was sy lid van die Algemene Sino­dale Kommissie – die eerste vrou wat daar gedien het.

Destyds was sy ook ’n rubriekskrywer vir die dagblad Beeld. Van 1981 tot 2013 is haar stem weekliks in die koerant gehoor. Toe het haar lesers haar geken as iemand wat skryf oor die lewe, waarvan glo deel is. Nie dweperig of prekerig nie, maar as doodnormale deel van die lewe. Soos asemhaal.

In daardie tyd het Hennie Aucamp al van haar gesê hier is ’n kortverhaalskrywer wat beur om uit te kom.

En toe die koerant haar dienste as rubriekskrywer in 2013 beëindig, het sy dit begin doen. Die resultaat is die bundel Die ou vrou en die priester, ’n debuut op 83 waaroor kritici gunstig geoordeel het.

Sy moes langer skryf as wat sy gewoond was. ’n Koe­rantrubriek het ’n baie beperkte lengte. Kortver–hale vra ’n langer aanpak.

Rubrieke, sê sy, beskryf die werklikheid. En haar kortverhale begin ook daar – by dinge wat sy self beleef het of wat vir haar vertel is. Maar dan neem die verhaal sy eie loop.

En ook in die kortverhale sien ’n mens die goue draad van gelowig lewe wat daardeur loop.

“Beeld van ’n lewe: man en perd” (in aansluiting by NP van Wyk Louw se gedig “Beeld van ’n jeug: duif en perd”) begin byvoorbeeld met die sin: “Hy wou van kindsbeen af predikant word, al was hy so ’n platjie.”

Daniël gaan studeer teologie, maar word uiteindelik nie predikant nie. Hy erf die plaas en gaan boer met perde. En dis in die verhouding met Sjerrie (en die woord “spogperd” laat nie reg geskied aan dié manjifieke dier nie) dat ’n stuk lewe uitspeel.

Want dit is waaroor die verhale gaan. Oor die lewe.

In van die verhale neem die geloofslewe ’n meer sentrale plek in. Soos in “Brood”, waarvan ’n vroeëre weergawe verskyn het in Bloots, ’n bundel erotiese verhale met ’n titel waarvan Cecile niks gehou het nie.

“Brood” is die verhaal van ’n weduwee wat 10 jaar na haar man se dood steeds hunker na die streling van sy hande oor haar lyf. Dan gaan woon sy ’n stil diens by waar die nagmaal bedien word – en op merkwaardige wyse word dié uiteenlopende gegewens bymekaar gebring wanneer die nagmaal ’n vreugdefees word wat ’n honger by haar stil.

Daar is die titelverhaal van die bundel oor ’n ou vrou wat deur haar kinders in ’n ouetehuis ingeboender word. Wat haar aan die lewe hou, is haar boeke. Maar nie boeke van Christelike skrywers nie. Dit is aannames, feëverhale. Sy is ’n ateïs.

Dan trek daar ’n priester in die ouetehuis in, ook ’n boekmens. En om die interaksie tussen hulle, tot op haar sterfbed, word die res van die verhaal gebou.

Maar, sê Cecile beslis, haar verhale is nié godsdienstige verhale nie. Sy onderskei baie duidelik tussen godsdiens en geloof. “Ek is nie ’n godsdienstige mens nie. Ek is ’n gelowige mens,” sê sy, en voeg by dat kerk niks met geloof te doen het nie.

Geloof gaan oor die Opperwese en die manier van leef wat daaruit voortvloei, sê sy. Terwyl godsdiens oor gebruike en rituele gaan.

Kerk het haar bitterlik teleurgestel, sê Cecile. Daar was soveel kanse wat die kerk gehad het om te wys hy kan voor loop, maar dan het die kerk haar teleurgestel in sy liefdeloosheid.

Sy verwys na die hele kwessie van ras. Hoe lank het dit die NG Kerk geneem om te begin vorder wat dit betref? En waar staan die NG Kerk nou met eenheid met ander kerke? Wat van Belhar? vra sy. Wat van die posisie van vroue? En nooit het die kerk haar meer te­leurgestel as met sy besluite van 2016 nie.

Maar dit het haar geloof nie aangetas nie.

Sy praat oor God en oor Jesus, oor hoe wonderlik dit is om te dink aan Jesus wat as mens op aarde geloop het. Maar ook oor die ervaring dat Jesus aan haar verskyn het toe sy ’n paar jaar gelede baie siek was.

Sy dink nie mense verstaan vir Jesus goed genoeg nie. Of wat dit is om as Christen te leef nie.

Op soek na versoening

Hoe kan die NG Kerk help om versoening in die Noordwes te bring?

Dit was die tema van ’n oggendgesprek by die NG gemeente Goudkop in Klerksdorp waar ’n uiteenlopende groep mense van verskillende kerke en organisasies byeen gekom het.

Dr Gustav Claassen, algemene sekretaris van die NG Kerk, het begin deur te vertel van die reis wat die NG Kerk op algemene sinodale vlak saam met die Khulumani Support Group aangepak het.

Dit het begin by ’n konferensie oor ongelykhede in die land, maar het gelei tot ’n ontmoeting waar afgevaardigdes van die NG Kerk en Khulumani net vir mekaar hulle stories vertel het en mekaar leer ken het.

Dr Marjorie Jobson van Khulumani het gesê dié ontmoeting was een sonder enige oordele. Dit was ’n liefdevolle ruimte vir gesprek.

Stefaans Coetzee, vroeër bomplanter en nou agent van versoening, vertel sy verhaal.

Sy het gesê Khulumani het ontstaan uit die gevoel dat die Waarheid-en-Versoeningskommissie nie reg laat geskied het aan tienduisende slagoffers nie. Daar is nie erkenning aan dié mense se verhale gegee nie.

Hulle is nie ’n politieke party nie, wil nie ’n ideologie bevorder nie, maar wil versoening en sosiale geregtigheid bevorder. Die gedagte is nie om enigiemand in die beskuldigdebank te plaas nie, maar dat mense mekaar se menswees ontdek sonder om ideologieë op mekaar af te dwing.

Een van die inisiatiewe waarby Khulumani saam met die Restitution Foundation betrokke was, was om versoening tussen Stefaans Coetzee, een van die Worcester-bomplanters, en sy slagoffers te bring.

Coetzee, wat uit is op parool en nou op Klerksdorp woon, het die verhaal vertel van hoe hy uit ’n gebroke huis gekom het, by die Israel-visie betrokke geraak het wat glo swart mense is eintlik diere, en op Oukersdag in 1986 ’n bom by die Checkers in Worcester geplant het.

Hy het vertel hoedat hy tot inkeer gekom het en nou probeer om in die swart gemeenskap terug te ploeg.

Op ’n vraag of hy ’n boodskap aan die NG Kerk het, het Coetzee gesê hy wil die Bybel aanhaal. Hy het verwys daarna dat die NG Kerk apartheid ondersteun het en gesê Jesus leer ons dat as jou naaste iets teen jou het, moet jy jou offer by die altaar laat staan en eers met dié persoon gaan regmaak, voordat jy terugkom en jou offer aan God kom bring.

Hy het gesê hy wil graag met NG gemeentes saamwerk om versoening te bring. Daar is ’n fliek, Black Christmas, oor sy verhaal, waarna hulle kan kyk en hulle kan hom dan nooi om by hulle te kom praat.

Nog ’n versoeningsverhaal is deur ds Tewie Pieters van die NG gemeente Coligny-Oos vertel oor wat in hulle dorp gebeur het. Daaroor het Kerkbode in Februarie 2018 berig onder die opskrif “Wat gaan
die kerk doen?”

Pieters het vertel van die verwoestende onrus en plundering waaronder die dorp in April 2017 deurgeloop het, maar ook hoe kerklui oor rassegrense heen daarna hande gevat het, ’n inisiatief begin het met die naam Reconciliation, Healing, Renewal, en nou saamwerk aan die heropbou van die dorp en van sy gemeenskap.

Pieters het gesê drie weke tevore was daar 14 dorpe in Noordwes wat gebrand het, maar sedert hulle in Coligny hande gevat het, was daar nog nooit weer ’n insident op hulle dorp nie.

Hulle is nou betrokke by ’n inisiatief om ’n soortgelyke proses op Lichtenburg op die been te bring, en is bereid om ook in ander dorpe te gaan help.

Die gedagte was dat verhale soos hierdie kan help om op ander plekke in Noordwes ook versoening te bring.

Claassen het gesê hulle het van algemene sinodale kant af die oggend se gesprek gereël, maar laat dit nou oor aan Goudland Sinode om dit plaaslik verder te voer.

Dr Grant du Plessis, ondervoorsitter vir missionale diakonaat van Goudland Sinode, sê gemeentes wat dié inisiatief wil opvolg, kan hom (mjgduplessis@gmail.com) of ds Tewie Pieters (mhpieters@gmail.com) kontak.

Kapelaansdiens hernu bande met NG Kerk

Die Kapelaansdiens van die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag “het sy troubeloftes aan die NG Kerk hernu”.

Dit is die beeld wat brig-genl (ds) Andrew Jamangile, die kapelaan-generaal van die SANW, gebruik het tydens ’n besoek van hom en van sy personeel aan die kantoor van die Algemene Sinode.

By dié geleentheid is daar ’n Sertifkaat van Waardering deur verteenwoordigers van die kerk en die kapelaansdiens onderteken, waarmee daar verklaar is: “We hereby acknowledge the longstanding good relationship between the Chaplain Service of the South African National Defence Force and the Dutch Reformed Church in our mutual endeavour to enhance spiritual, ethical and human wholeness.”

Daar is ook begin met die hersiening van die ooreenkoms tussen die kapelaansdiens en die NG Kerk. Die weermag se kapelaansdiens het tans 11 voltydse kapelane uit die NG Kerk. Die ooreenkoms reël sake soos hoe kapelane beroep word en hoe daar kerklik én deur die kapelaansdiens oor hulle toesig gehou word.

Jamangile het groot waardering vir die NG Kerk uitgespreek. Hy het gesê dit is ’n kerk waarmee die kapelaansdiens al ’n lang pad kom. Hy het spesifiek ook verwys na sy voorganger, ds Marius Cornelissen, en na ’n konferensie wat Cornelissen in 2009 vir kapelaansdienste reg oor die wêreld gereël het.

In ’n historiese oorsig het hy gesê dat die eerste voltydse kapelane in 1938 aangestel is. Die kapelaansdiens het in 1948 tot stand gekom en die eerste kapelaan-generaal is in 1970 benoem. Die NG Kerk was deurentyd betrokke en toe die tyd vir transformasie kom, het die kapelaansdiens ook die steun van die kerk geniet.

Hy het gesê sedert 1994 was daar twee kapelaan-generaals uit die NG Kerk, sowel as baie goeie dominees wat as kapelane gedien het. Hy het ook gemeentes bedank wat bydraes gelewer het om Bybels in die Weermag te voorsien.

Jamangile het verwys na prof Johan Heyns wat in 1986, toe hy moderator geword het, gesê het dat die kerk deur ’n tyd van intense selfondersoek gegaan het en dat die NG Kerk die profetiese taak aanvaar om sy stem te laat hoor teen die oortreding van die morele standaarde van die Skrif.

Hy het die versugting uitgespreek dat dié stem altyd gehoor sal word, ook van die kapelane se kant af.

Dr Gustav Claassen, algemene sekretaris, het gesê dit is bemoedigend dat die kapelaansdiens ook in die besigheid van versoening is. Hy het gesê die NG Kerk wil sy dominees vir dié diens beskikbaar stel.

Ds Nelis Janse van Rensburg, voorsitter van die Algemene Sinodale Moderamen, het die kapelaan-generaal se oproep verwelkom dat die kerk steeds ’n stem vir moraliteit en etiek moet wees.

Hy het die kapelaansdiens bedank vir hulle ekumeniese werk om kerke bymekaar te bring en gesê dit is ’n groot bydrae tot die Christelike bediening in Suid-Afrika.

Janse van Rensburg het ook gesê dat die skakeling van die kerk se kant af met sy eie kapelane moet verbeter.

Pen is op soek na vennote

Die Pretoriase middestadsbediening Pen is op soek na vennote om hulle opheffingswerk onder armes aansienlik uit te brei.

Dr Marinda van Niekerk, die uitvoerende hoof van Pen, het dié pleidooi gerig by die jaarlikse ontbytbyeenkoms vir Pen se ondersteuners.

Van Niekerk het ’n kort oorsig gegee oor Pen se ontwikkeling en werk. Sy het gesê hulle het harde lesse geleer. Aanvanklik wou hulle mense help deur vir hulle sop te gee en klere te gee. Hulle moes egter leer om mense te help om te vorder van afhanklikheid na waardigheid. Dit is ’n lang en stadige reis wat hulle met mense onderneem.

Om mense se waardigheid te herstel, moet die siklus van armoede deurbreek word, het sy gesê. Armoede is ’n komplekse probleem waarop daar nie eenvoudige antwoorde is nie. Daarom volg Pen ’n holistiese benadering wat kwessies raak wat wissel van dissipelskap tot by huisvesting.

Pen het egter besef dat armoede nooit geklop sal word sonder behoorlike opvoeding nie. Daarom is kleuterskole vir Pen ’n belangrike prioriteit. Sowat 90% van kinders se breinontwikkeling vind plaas voordat hulle vyf jaar oud is, en daarom is goeie kleuterskole so belangrik.

Benewens hulle eie twee kleuterskole, ondersteun Pen ook verskeie ander kleuterskole deur hulle Pre-school-forum. Dié forum wil kleuterskole help om te verbeter sodat hulle beter grondslae by die kinders kan lê.

Van Niekerk sê dit is ’n program wat hulle wil uitbrei sodat hulle teen 2020 aan 120 sulke kleuterskole ondersteuning kan gee. Daarvoor het hulle egter vennote nodig.

Die ander saak waarop hulle baie klem wil lê, is werkskepping. Dit doen Pen reeds deurdat hulle herwinbare afval koop van straatmense wat dit insamel.

Om die omvang van die probleem te skets, het Van Niekerk gesê dat werkloosheid in Gauteng teen 2016 tot 33% gestyg het. Toe is dit beraam dat 6 244 mense op die strate van Gauteng bly.

Om hierdie mense te help, wil Pen sy terugkoop-sentrums uitbrei. Dié sentrums skep nie net die geleentheid vir hawelose mense om ’n inkomste te verdien nie, maar Pen bied daar ook ’n holistiese program vir straatmense aan. Dit wissel van geestelike ondersteuning en berading tot mediese dienste en hulp om hulle gereed te maak vir die werksmark.

Van Niekerk het gesê deur die sentrums help Pen ook reeds om 3 tot 5 ton afval per dag te herwin. Dit kan heelwat meer word. Ook op dié terrein is Pen op soek na vennote om dit moontlik te maak.

Wanneer God die besigheid oorneem

Dis die verhaal van God wat menslike mislukking verander het in sukses op ’n globale skaal, sê Francois van Niekerk. Hy was die gasspreker by die Pretoriase middestadsbediening Pen se jaarlikse ontbytgeleentheid. NEELS JACKSON doen verslag.


Francois van Niekerk word voorgestel as die stigter van die Mergon-groep en medestigter van die Atterbury-groep. ’n Sakeman wat met ’n konglomoraat van ondernemings wêreldwyd in 10 verskillende sakesektore groot besigheid doen.

Maar as hy sy storie vertel, is dit ’n geloofsverhaal. Een van nederigheid oor homself en verwondering oor wat God gedoen het.

Hy het aanvanklik vir Krygkor begin werk, vertel Van Niekerk. Hy het dit egter verpes dat hy meer en meer tyd aan korporatiewe politiek moes bestee pleks daarvan om die werk doen. Toe bedank hy om sy eie besigheid te begin.

Dit was in die agterplaas van die Rondaliagebou in Pretoriase middestad. Daar was drie werknemers, maar na ’n klompie maande was die situasie maar bedroef. Bankrotskap het hom in die gesig gestaar.

Krygkor het gesê hulle sou ’n bestelling plaas, maar daarvoor sou hulle eers in die volgende boekjaar ’n begroting hê. So lank kon hy nie uithou nie. Op ’n versoek om die mense by Krygkor te gaan sien, het hulle gesê, hy kan kom, maar dit gaan niks verander nie. Daar is nie ’n aankopebegroting voor die volgende jaar nie.

Op pad daarheen het Van Niekerk voor die landbankgebou verbygestap. By homself het hy gedink daar is seker heelwat boere wat daar bid voordat hulle ingaan om ’n lening te vra. En al was hy nie self toe ’n vreeslike meelewende gelowige nie, het hy toe ook daar gestaan en bid, onder ’n boom op die sypaadjie.

En in sy gebed, bied hy toe vir God 30% aan van die besigheid as God hom sou help.

Vandag skud hy sy kop daaroor. Hy het in die proses twee foute gemaak, sê hy. Die een was om met God te probeer onderhandel. God is nie ’n handelaar nie. Sy genade is verniet. Tweedens het hy op daardie oomblik uit die oog verloor dat 30% van ’n bankrot besigheid in elk geval niks werd was nie.

Hoe ook al. By Krygkor het die mense weer aan hom verduidelik dat hulle begroting vir die jaar uitgeput is. Hulle kan nou niks by hom koop nie. Eers in die volgende boekjaar. Uit radeloosheid vra hy toe of hy die produkte aan hulle kan verhuur. En ja, daar was ’n begroting om te huur. Hulle het daar en dan die ooreenkoms gesluit en sy besigheid is gered.

Van Niekerk sê mense vra vir hom hoe weet hy dit was God wat dit gedoen het. Vir hom is dit eenvoudig. Hy weet hy het nie ’n plan gehad nie.

Die res van die verhaal is een van gehoorsaamheid (hy het sy belofte gehou) terwyl hulle in verbasing staan en kyk hoe dié God wat hulle besigheid oorgeneem het, dit tot groter hoogtes voer as wat hulle ooit kon droom.

Hy het jare lank probeer verstaan wie hierdie God is, sê Van Niekerk. Dan vertoon hy ’n skyfie van die sombrero-sterrestelsel wat 28 miljoen ligjare weg is. In vergelyking hiermee is die  son 8 ligminute ver. Die verskil tussen die 28 miljoen jaar en 8 minute is onbegryplik, sê hy. En bloot die grootheid van hierdie stukkie van die skepping sê vir hom iets van wie God is.

Hy noem van die bedrywe waarin hulle sake doen. Dit wissel van eiendomsontwikkeling tot krokodilvelhandsakke, van verskering tot rooibosprodukte, van die herwinning van ondersese kabels tot by hernubare energie.

Maar hy praat meer oor lewenshouding: oor die erkenning van eie swakheid; oor genade wat net ontvang moet word; oor gehoorsaamheid; oor ’n verhouding tot God wat moet groei deur gebed, die lees van die Woord, deur die gemeenskap met ander gelowiges.

Hy praat oor die strik van rykdom, wanneer geld jou baas word, teenoor die verantwoordelike gebruik daarvan vir ander se voordeel.

Daar is ’n groot verskil tussen sukses en betekenis, sê hy. Sukses is goed, maar dit gaan meestal daaroor om insameling. Hierteen-oor kom betekenis in die lewe saam met gee, en dan is dit nie gee om te kry nie. Dit gaan nie oor eie belang nie, maar om ander te dien. ’n Mens moet die stroom van lewe voed, nie jou eie dam nie, verduidelik hy.

Jy moet ’n instrument in God se hand word – en hy gebruik ’n prentjie van ’n troffel om dit te illustreer.

Sedert daardie gebed onder die boom, is God se aandeel in die besigheid tot 70% opgeskuif. Dit is in die vorm van die Mergon-stigting wat in die afgelope boekjaar R115 miljoen in dividende ontvang het en dit in Suid-Afrika, die res van Afrika en die Midde-Ooste uitgedeel het aan 135 vennote wat help om die koninkryk van God te laat groei.

Dit wissel van ’n huis vir seksueel misbruikte kinders in Durban tot by ’n versoeningsprojek in Rwanda. Daar is kliniek- en hospitaaldienste, Bybelverspreiding, werkskepping en meer. Soos Pen.

’n Sleutel tot dit alles is gebed. Hulle bid in raadsale oor sakebesluite.

God beantwoord gebed altyd, sê Van Niekerk. Dit gebeur selde in die tydsraamwerk wat jy in gedagte het, maar altyd in ’n beter tydsraamwerk.

Vir meer inligting, gaan na www.doingbusinesswithpurpose.com