Die geskenk van skoonheid

Hierdie is 'n opiniestuk.
Die skrywer se standpunte weerspieël nie noodwendig dié van Kerkbode nie.

“Die wêreld sal gered word deur skoonheid.”

So skryf die bekende Russiese skrywer, Fyodor Dostoevsky, in sy boek The Idiot (1869). Hierdie bekende sin – dat skoonheid, oftewel beauty, die wêreld (sal) red – is dié van die hoofkarakter, die jong prins Myskin. Myskin is ’n epilepsielyer. Hy word telkens uitgebuit, onderskat, beledig (sien die titel van die boek!), en selfs misbruik in die verhaal. Tog sien hy skoonheid raak op ongewone plekke, vreemde mense, en in moeilike omstandighede. Hy word uitgebeeld as ’n mens met ’n fyn aanvoeling vir skoonheid.

Tog (h)erken hy skoonheid nie alleenlik ten spyte van die talle ellendes waarin hy hom bevind nie; asof dit wat mooi is slegs sigbaar raak in kontras met dit wat tragies is. ’n Egte en ware kapasiteit om skoonheid te herken blyk tog dieper en wyer te loop as gewoon goeie of maklike lewensomstandighede. Skoonheid behels vir hom dan ook die vermoë om dit wat heelmaak, betower, laat floreer te midde van lyding, siekte en dood, raak te kan sien. Prins Myskin herken skoonheid aan Christus se wonde en dood in ’n skildery van Hans Holbein die Jongere (“The body of the dead Christ in the tomb”, 1521). Wonde, verwondbaarheid, letsels, siekte, lyding, dood word daarmee (her)be­skryf: nie afstootlik nie, maar aangrypend.

Hierdie vermoë – die vermoë om dieper te kyk, fyner op te let, mooi te sien – is ’n vaardigheid wat deur en in die kerk beoefen behoort te word, argumenteer Pous Franciskus. In sy pouslike ensikliek Lumen fidei (2013) lees hy Dostoevsky se verhaal as ’n worsteling met dit wat ons bekoor. Gelowiges se her­kenning van skoonheid is tegelykertyd ’n verwoor­ding van die diepste versugtinge van ons hart as ge­loofsbeoefening. Die pous argumenteer dat dit ’n daad van geloof is om met skoonheid te worstel omdat gelowiges gekonfronteer word met die verlossende skoonheid van Christus se dood.

In ’n boek met hierdie titel, Saving beauty (2014), skryf die teoloog Kathryn Alexander dat skoonheid ’n uitdrukking is van ’n vol lewe, ’n goeie lewe, florering. Ons smag na skoonheid maar ons verwoes ook skoonheid, insluitend die natuurlike skoonheid van ons geskape wêreld. Teoloë – vanuit ’n wye spektrum, strekkend vanaf Gregorius van Nyssa en Augustinus tot Karl Barth en Hans Urs von Balthasar – sou ver­skillende teologiese interpretasies van skoonheid bied. ’n Opvallende beskrywing is van skoonheid as oor­vloed. Natalie Carnes, in haar boek Beauty (2014), beskryf skoonheid as dit wat nie net pas en gepas is nie, maar dit wat ongewoon goed pas – waaruit ’n sur­plus betekenis ontstaan, soos ’n dam wat oorloop na ’n lang droogte. Dit herinner ons daaraan dat die lewe ook mooi kan wees.

Tog, waarsku Natalie Carnes, behoort ons skoonheid nie te idealiseer of te verromantiseer nie. Die begrip ‘skoonheid’ – en dit wat al in ons geskiedenis geassosieer is met ‘mooi’ – het ’n lang en tragiese erfenis waarin menseregtevergrype, geweld en verwoesting in die naam van skoonheid gepleeg is. Syself gebruik die voorbeeld van die Nazi-beheptheid met die kweek van ’n Ariese meesterras om die potensiaal vir misbruik te skets. Skoonheid is nie vanselfsprekend goed of reg of genadig nie. Dit kan ook ingespan word vir sonde en misbruik. Oorvloed kan ook ellende veroorsaak. Hoe ons skoonheid beoordeel, en wat ons maak met dit wat ons dink wenslik en onwenslik is, is daarom belangrik.

In die kerk, die gemeenskap van begenadigdes, is dit genade wat ons aan mekaar heg. Hierdie genade, die genade wat aan ons in Christus geskenk word, is ’n geskenk van skoonheid. Genade is beautiful, sou ons by Martin Luther kon leer, omdat God Christus uit God se liefde vir die wêreld skenk. Die geskenk van skoonheid was ons nie net skoon van ons sonde nie, maar herkalibreer ook ons sin(tuie) vir dit wat mooi is. Genade ruik soos rose, sou die Lutherse teoloog Kirsi Stjerna skryf. Genade proe soos wyn (en brood), sou ons met die bediening van die nagmaal kon sê. Genade voel soos water, sou ons met die bediening van die doop kon sê. Genade klink soos (koor)musiek, sou Luther self sê.

Ons troos is dat Christus se liefde nie terugdeins vir ons ellende nie. In Christus se dood word ook die onaangename, onaantreklike, onwelvoeglike ont­vang. Ook ons tragiese, hart­seer, skrikwekkende, afstootlike omstandighede en gedrag – alles wat ons nie met skoonheid, prag of beauty wil assosieer nie – kom tot rus in God se verlossende skoon­heid. Dit is slegs van­uit hierdie aar – naamlik, God se selflose liefde vir ons – wat ons ver­los­sende skoonheid begin raaksien en beliggaam. Ons word nie verlos omdat God sondaars aantreklik vind nie (Martin Luther), maar omdat die drie-enige God die fontein van alle beauty (Augustinus), alle saligheid (Dordt­se Leerreëls) en alleroorvloe­dige genade (Her­vor­mingsdaggetuienis) is.

Geseënd is diegene wat genadig is, want aan hulle sal genade bewys word (Matteus 5:7).

Dr Nadia Marais doseer Sistematiese Teologie aan die Universiteit Stellenbosch.