Die geskenk van vriendskap

Hierdie is 'n opiniestuk.
Die skrywer se standpunte weerspieël nie noodwendig dié van Kerkbode nie.

In die film Meerkat Maantuig (2017) word die aangrypende vriendskap tussen Gideo­­nette en Bhubesi uitgebeeld. Haar vriendskap met die verbeeldingryke en vreeslose Bhubesi word vir die getraumatiseerde en vreesbevange Gideonette ’n bron van ge­ne­sing en florering. Die fliek herinner daar­aan dat daar meerdere vorme van liefdesverhou­dings is, veral in die dikwels onderskatte vorm van hegte en egte vriendskappe, wat ons kan be­moe­dig en troos, uitdaag en ontmasker, onder­steun en genees.

In hierdie tyd van die kerklike jaar, wanneer ons nadink oor die implikasies van Christus se kruisiging en opstanding, be­hoort ons nie te vergeet dat die heil wat ons ontvang binne ons geloofs­tradisie ook as vriendskap beskryf word nie. Martin Luther skryf dat die Paasgebeure ons verhouding met God van vyand­skap na vriendskap ver­ander. Elkeen van ons word daarin amicus Dei – ’n vriend van God. As sulks is vriendskap ’n uitdrukking van genade. Genade be­teken dat ek ’n vriend van God is en waardig van die ewige lewe, preek Luther.

Martin Luther sou nie die enigste teoloog wees vir wie vriendskap – ook in sy eie lewe – ’n genadegestalte sou aanneem nie. Daar is ook geskryf oor talle ander teoloë – waaron­der Johannes Calvyn, Friedrich Schleiermacher, Dietrich Bonhoeffer, Sallie McFague, Jürgen Moltmann – se vriende en hoë agting vir vriendskap. Tog gaan die teologiese erns met vriendskap om veel meer as enkelinge se kapasiteit vir vriendskap. Die goeie nuus van die evangelie vorm die kerk tot ’n gemeenskap van vriende.

In ’n boek met die titel Rediscovering friendship (2000) skryf die Duitse teoloog Elizabeth Moltmann-Wendel dat die kerk deur verskeie vriendskapstradisies gevoed word. Sy verwys na persone in die Bybel wat as vriende van God beskryf word, soos Abraham en Moses. Jesus word as die vriend van tollenaars en sondaars beskryf. Wat veral interessant is, is diegene wat Jesus Sélf sy vriende noem. In Johannes 15 word die dissipels drie keer Jesus se vriende (filoi) ge­noem. Die soort vriendskap wat hier ter sprake is, is liefde wat ditself gee – allesbehal­we oppervlakkig, of een­voudig, of minderwaardig teenoor ander soor­te liefde.

Vriendskap met mense vra niks minder nie as Christus se lewe. Christus se dood is die basis waarop vriendskap met God en met mekaar gebou word. Die aangrypende van Christus se vriendskap met die dissipels is dat dit persone insluit wat Jesus binnekort – enkele hoofstukke later in die Johannesevangelie, byvoorbeeld – verraai. Dink maar aan Petrus, wat sy vriendskap met Christus herhaaldelik ontken. Dink aan Thomas, wat sy vriend Jesus nie eens herken na die opstan­ding nie. Dink aan Judas, wat Christus met ’n soen verraai – en vir wie Jesus selfs ín die oom­blik van verraad ‘vriend’ noem. Duidelik is dit nie die dissipels se buitengewone lojaliteit wat hulle onderskei as vriende van God nie. Ook die verraaiers is vriende van God. Selfs hulle wat ontken dat hulle vriende van Jesus is, is vriende van Jesus!

Vriendskap met God is daarom niks min­der nie as ’n heilsgebeurtenis. Dit is ’n vriendskap wat nie afhanklik is van al die maniere waarop ons in die kerk dit verraai en moontlik nog kan en gaan verraai nie. Ons word vriende van God ongeag of ons dit verdien of nie. Vriendskap met God oorleef ons verraad. In die kerk ontvang ons hiérdie geskenk van vriendskap. Christus se dood omvorm die kerk tot ’n gemeenskap van vriende. In die kerk is ons nie mekaar se vriende omdat ons van mekaar hou of oor alles saamstem nie. Ons is nie vriende omdat ons mekaar nooit teleurstel of verraai nie. Ons is vriende omdat God se dood ons aan God en aan mekaar vasheg.

Tog laat God se vriendskap ons nie on­veran­derd nie. Dit sypel deur in ons onderlinge vriendskappe met mekaar – binne die kerk, maar ook veel breër as die kerk – en kultiveer binne ons die vermoë om ander die ruimte te gun om hulleself te wees. Die ruimte om te floreer. Foute te mag maak. Asem te kan haal. Kort­om, die ruimte vir ander om anders te wees as ons of as wat ons hulle sou wou hê. Dit behels om mense nie as middele tot ’n doel te gebruik nie, maar te behandel as ’n doel in hulleself. Dit is immers die klassieke definisie van menswaardigheid (soos by Immanuel Kant). Vrien­de behandel mekaar menswaardig.

Vriendskap met God maak ruimte ín ons vir méér vriendskappe (en meer soorte vrien­de!). Vriend­skap is ’n genadegawe waarin ons dalk meer van ons verhoudings (huwelike, verhou­dings met kinders, met ouers, met troe­teldiere, met kollegas, met medelandsburgers, met vreemdelinge, met persone van ander gelowe, met ons liggame, met die aarde) behoort te anker. Vriendskap kan ’n bron van vertroosting, genesing, heling en heil wees. Dalk sou ons dan ook, soos Ingrid Jonker in ’n brief aan André P Brink, kon sê: “Jy is ’n baie kosbare mens. En nie net vir mý nie.”

▶ Dr Nadia Marais doseer Sistematiese Teologie aan die Universiteit Stellenbosch.