Johan Van der Merwe

Swanger op die kansel: Dankie, Mevrou!

“Ons kan nie ’n vrou beroep nie, Dominee – sê nou net sy raak swanger – en hoe gaan ’n swanger vrou op ons kansel lyk”? “Net nie ’n vrouepredikant nie, Dominee – sy gaan sukkel met die plaas­hekke wanneer sy huisbesoek doen.” “Ons kan nie ’n vrou beroep nie, Dominee – dis deesdae heeltemal te gevaarlik vir vroue om alleen in die aand rond te ry: Wat gaan gebeur as sy lidmate ie­wers in die nag tydens ’n krisis moet bystaan?” “Paulus sê mos ie­wers in die Bybel dat vroue in die gemeente moet stilbly, nie waar nie, Do­minee – so ’n vroue­predikant is uit!

Alhoewel sommige van hierdie onsinnige opmerkings nog af en toe gehoor word, behoort dit grootliks tot die verlede. Vrouepredikante is nie meer ’n vreemde verskynsel op die kansels van die NG Kerk nie. Tog was dit allermins ’n maklike pad.

Nadat die Algemene Sinode vroue in 1982 tot die amp van diaken toegelaat het, sou agt moeilike jare verloop. In 1983 het prof EPJ Kleynhans tydens sy intreerede aan die Universiteit van die Vrystaat nog gewaarsku teen die “onheiligheid wat hy sien kom as vroue moontlik predikante sou word.” Die belangrike besluit wat die deur vir vroue oopgemaak het, is egter tydens die Algemene Sinode in 1990 geneem. Die vergadering het besluit en erken dat die ampte van diakens, ouderlinge en pre­dikante gelyk is. As vroue as diakens kon dien, kon hulle ook as ouderlinge verkies word en ná teologiese opleiding as predikante na gemeentes beroep word. Vier jaar na hierdie historiese besluit is Gretha Heymans in 1994 as eerste vroulike predikant van die NG Kerk in die gemeente Kovsiekampus in Bloem­fontein bevestig.

Tydens die Algemene Sinode van 1998 het ’n verslag voor die vergade­ring gedien waarin vir billike arbeids­praktyke vir vrouepredikante gevra is. Restitusie is ook bepleit vir dié vroue wat lank reeds afgestudeer het, maar wat as ongeordendes nie toegang tot die kerk se pensioenfonds gehad het nie. Die NG Kerk het ook tydens die vergadering amptelik om verskoning gevra vir die onreg wat vroue aangedoen is deur hulle vir baie jare van die ampte uit te sluit.

Augustus is Vrouemaand! Tans word baie gemeentes in die NG Kerk met groot seën deur vrouepredikante be­dien terwyl die aantal vroulike teologie­studente jaarliks toeneem. Die NG Kerk kan spreekwoordelik sy hoed hoog lig vir die rol wat vrouepredikante in die bediening speel. Met groot oorgawe kan die kerk onvoorwaardelik dankie sê aan al die vrouepredikante wat wel swanger op kansels staan, wat met plaashekke tydens huisbesoek sukkel, wat lidmate diep in die nag ondersteun al is dit onveilig, maar wat bo alles die evangelie helder en duidelik verkondig!

Prof Johan van der Merwe doseer kerk­geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Om “jammer” te sê is nie ’n skande nie!

Die Algemene Sinode van 1994 was om verskeie redes een van die belangrikste vergaderings in die geskiedenis van die NGK. Die sinode, waarvan ds Freek Swanepoel tot moderator verkies is, het nie sonder rede in die media die benaming “Sino­de van versoening” gekry nie.

Twee belangrike gebeurtenisse ty­dens die vergadering het daartoe aanleiding gegee: Eerstens het mnr Nelson Mandela die vergadering op 13 Oktober 1994 besoek en toegespreek. Tweedens het die vergadering ’n besluit geneem waarin verskoning gevra is vir die onreg wat aan profete uit eie geledere gedoen is. Die besluit het soos volg gelui: “In die lig van die klag van politieke dienstigheid deur die NG Kerk, wys die Algemene Sinode lidmate daarop dat daar deur die jare heen steeds lidmate, ampsdraers (en selfs kerklike vergaderings) was wat krities was oor apartheid en kerklike besluite in hierdie verband. Die Algemene Sinode erken met spyt dat daar in die verlede dikwels van kerklike kant op ’n onbarmhartige en onsaaklike wyse teenoor sulke persone gehandel is” (Handelinge van die Algemene Si­no­de 1994:374).

Nadat hierdie besluit geneem is het prof BJ (Ben) Marais en dr CF (Beyers) Naude, twee van die “profete uit die verlede”, die vergadering op verskillende dae besoek. Marais was uitgesproke oor die feit dat apartheid nie Bybels gefundeer kon word nie terwyl Naude die bekendste anti-apartheidsaktivis uit NG geledere was. Albei is hartlik ont­vang en die besluit is aan hulle voor­gelees.

Natuurlik was daar ook kritiek. Die moderatuur is reeds tydens die vergadering deur ’n aantal beswaardes met optrede gedreig indien hulle nie bereid was om die besware aan te hoor nie. Kort nadat die vergadering verdaag het, moes hulle bontstaan toe hulle deur ongeveer 30 beswaarde afgevaardigdes gekonfronteer is oor die gebeure tydens die vergadering.

Daar was veral ontevredenheid oor die besoek van dr Naude. Wanneer daar teruggeblaai word deur die ge­skiedenis van die Algemene Sinode, is dit egter duidelik dat hierdie laaste vals noot nie die simfonie van 1994 bederf het nie.

Dr Frits Gaum, destydse redakteur van Kerkbode het in die uitgawe van ­28 Oktober 1994 na afloop van die vergadering tereg geskryf: “Die negende Algemene Sinode van die NG Kerk wat verlede week in Pretoria ten einde geloop het, is gekenmerk deur ’n gees van versoening en was ongetwyfeld een van die merkwaardigste sinodesittings sedert die eerste vergadering van die Algemene Sinode in 1962 gehou is.”

Gaan die Algemene Sinode van 2019 in die toekoms ook so beskryf word? Miskien – want om “jammer” te sê is nie ’n skande nie.

Prof Johan van der Merwe doseer kerk­geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Grond: Met dié aspek moet die kerk help

Die versugting na grond is deel van die mensdom se geskiede­nis. Dit is ongelukkig ’n verhaal van geweld en oorlog. Suid-Afrika is hier­op geen uitsondering nie. Die soeke na meer grond is een van die vernaamste redes wat die verversingspos wat Jan van Riebeeck in 1652 gevestig het na ’n kolonie laat groei het. Dit is die soeke na meer grond wat die trekboere na die binneland laat migreer het. Grond was die rede vir die sogenaamde Grensoorloë wat vanaf 1779 in die Oos-Kaap gewoed het, vir die Groot Trek na die binneland vanaf 1835, vir die moord op Piet Retief en die Slag van Bloedriver in 1838. Die behoefte aan grond het gelei tot die Natives Land Act van 1913. Die versugting na grond is vandag een van die vernaamste redes vir plaasbesettings en plaasmoorde.

Dit is daarom nie vreemd dat grond en grondonteiening sonder vergoeding voor en tydens die afgelope verkiesing ’n groot deel van die narratief was nie. Dit het ’n debat geword wat emosies hoog laat loop. Opmerkings deur ’n ge­siene boer wat deel van die president se Taakspan oor Grondhervorming was wat sê dat die taakspan soos ’n spazawinkel bedryf is, het nie veel gedoen om gemoedere te kalmeer nie. Hiermee sal die kerk en spesifiek die NG Kerk moet help. Die kerk sal moet help keer dat Suid-Afrika in ’n tweede Zimbabwe ont­aard.

Die Algemene Sinode het reeds in 2013 duidelik aangedui wat die kerk se taak in dié verband is. Die sinode het onder meer erken dat “die grondkwessie en restitusie, behoud en verkryging van eiendomsreg, werksgeleenthede en lone, voedselsekerheid en veiligheid in die brandpunt staan”. Belangriker is die feit dat die sinode dit duidelik gestel het dat ’n groot deel van die landbougemeenskap lidmate van die NG Kerk is, dat die kerk ’n profetiese verantwoordelikheid teenoor die owerheid het, maar dat die kerk ook ’n pastorale verantwoordelikheid teenoor sy eie lidmate het. Die sinode het verder gesê dat die kerk aan God se kant wil staan as dit kom by die waarheid, geregtigheid, billikheid en menswaardigheid.

Die felheid waarmee die debat oor grond tans gevoer word en die emosie wat daarmee saam loop bied ’n enorme uitdaging aan die NG Kerk. Dit daag die kerk uit tot kritiese solidariteit. Lidmate sal in gemeentes geestelik en emosioneel ondersteun moet word terwyl die NG Kerk in sy groter verband sy profetiese stem duidelik sal moet laat hoor. Dit is ongetwyfeld een van die grootste uitda­gings van ons dag. Dit is ’n uitda­ging waarvoor die kerk nie mag terugdeins nie.

Prof Johan van der Merwe doseer kerk­geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Grondhervorming: Met dié aspek moet die kerk help

Die versugting na grond is deel van die mensdom se gekiedenis. Dit is ongelukkig ’n verhaal van geweld en oorlog. Suid-Afrika is hierop geen uitsondering nie. Die soeke na meer grond is een van die vernaamste redes wat die verversingspos wat Jan van Riebeeck in 1652 gevestig het na ’n kolonie laat groei het. Dit is die soeke na meer grond wat die trekboere na die binneland laat migreer het. Grond was die rede vir die sogenaamde Grensoorloë wat vanaf 1779 in die Oos-Kaap gewoed het, vir die Groot Trek na die binneland vanaf 1835, vir die moord op Piet Retief en die Slag van Bloedriver in 1838. Die behoefte aan grond het gelei tot die Natives Land Act van 1913 Die versugting na grond is vandag een van die vernaamste redes vir plaasbesettings en plaasmoorde. 

Dit is daarom nie vreemd dat grond en grondonteiening sonder vergoeding voor en tydens die afgelope verkiesing ’n groot deel van die narratief was nie. Dit het ’n debat geword wat emosies hoog laat loop. Opmerkings deur ’n gesiene boer wat deel van die president se Taakspan oor Grondhervorming was wat sê dat die taakspan soos ’n spazawinkel bedryf is, het nie veel gedoen om gemoedere te kalmeer nie. Hiermee sal die kerk en spesifiek die NG Kerk moet help. Die kerk sal moet help keer dat Suid-Afrika in ’n tweede Zimbabwe ontaard. 

Die Algemene Sinode het reeds in 2013 duidelik aangedui wat die kerk se taak in die verband is. Die sinode het ondermeer erken dat: “die grondkwessie en restitusie, behoud en verkryging van eiendomsreg, werksgeleenthede en lone, voedselsekerheid en veiligheid in die brandpunt staan”. Belangriker is die feit dat die sinode dit duidelik gestel het dat ’n groot deel van die landbougemeenskap lidmate van die NG Kerk is, dat die kerk ’n profetiese verantwoordelikheid teenoor die owerheid het, maar dat die kerk ook ’n pastorale verantwoordelikheid teenoor sy eie lidmate het. Die sinode het verder gesê dat die kerk aan God se kant wil staan as dit kom by die waarheid, geregtigheid, billikheid en menswaardigheid. 

Die felheid waarmee die debat oor grond tans gevoer word en die emosie wat daarmee saamloop bied ’n enorme uitdaging aan die NG Kerk. Dit daag die kerk uit tot kritiese solidariteit. Lidmate sal in gemeentes geestelik en emosioneel ondersteun moet word terwyl die NG Kerk in sy groter verband sy profetiese stem duidelik sal moet laat hoor. Dit is ongetwyfeld een van die grooste uitdagings van ons dag. Dit is ’n uitdaging waarvoor die kerk nie mag terugdeins nie.

Hoe ons trou, kom ’n lang pad!

Die NGK, saamwoon en die huwelik het onlangs weer na ’n debat tydens die Sinode van Wes-Kaapland die nuus gehaal. Reaksie op en die beriggewing oor die debat toon duidelik dat daar baie wanpersepsies bestaan oor wat ’n huwelik is en waar ons manier van trou vandaan kom.

Die NGK het by verskeie geleenthede in die verlede besluite oor die saak geneem. Die besluite van die Algemene Sinodes van 2011 en 2013 gee erkenning aan die feit dat “die huwelik soos ons dit vandag ken die produk van eeue se ontwikkeling is”, maar stel dit dan duidelik: “Die Algemene Sinode is nogtans daarvan oortuig dat die historiese ontwikkeling van die huwelik in die Bybel en in die geskiedenis vir ons duidelike riglyne bied van wat ’n Christelike huwelik is: ’n vaste formele ooreenkoms tussen twee persone van die teenoorgestelde geslag om hulle lewe in alle opsigte met mekaar te deel in ’n lewenslange verbintenis waarin seksualiteit ’n eksklusiewe karakter dra, geseën of bevestig deur die kerk, gesluit in die teenwoordigheid van getuies, sover as moontlik in die gemeenskap van gelowiges en verkieslik erken deur die staat as wettige huwelik.”

Hierdie besluite maak dit duidelik dat die huwelik soos ons dit vandag ken nie pasklaar uit die hemel kom nie. Terwyl die beginsel dat ’n huwelik ’n vaste verbintenis tussen ’n man en ’n vrou is, vas staan, het hierdie beginsel deur die eeue in verskillende gebruike ’n kon­krete gestalte gekry.

In Suid-Afrika is die manier van doen grotendeels gebou op die standpunte van die Reformatore. Daarvolgens moes huweliksgebooie onder meer vir drie agtereenvolgende Sondae in die kerk afgelees word (volgens die voorskrif van Calvyn) voordat die huwelik kerklik ingeseën is. Hierdie wetlike vereiste is eers in 1970 met die Wysigings­wet op Huwelike verander. Volgens die Algemene Sinode van 1974 moes die voltrekking van ’n huwelik egter steeds twee weke voor die tyd van die kansel bekendgemaak word.

Die Kerkorde van De Mist het in 1804 bepaal dat die distrikslanddros huwelike bevestig waarna dit kerklik ingeseën kon word. Na beswaar is daar in 1806 besluit dat “ordained ministers” ook as huweliksbevestigers kon optree. Dit het aan predikante ’n juridiese en kerklike rol gegee en het die weg gebaan vir die wyse waarop huwelike vandag deur predikante bevestig kan word.

Die geskiedenis toon duidelik dat daar deur die eeue nooit ’n vaste model was waarvolgens huwelike bevestig is nie. Hoe dit gebeur kom ’n lang pad. Dit is feite wat nie uit die oog verloor mag word nie.

Prof Johan van der Merwe doseer kerk­geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

“Een liggaam en een Gees”: Maak dit saak?

Die moontlikheid dat die grootste gemeente van die NGK uit die verband wil tree het tonge behoorlik los. Dit is ook goed en reg so, want die eenheid van die NGK is op die spel. Dat hierdie eenheid nog altyd vir die NGK baie belangrik was, maar ook baie broos is, blyk duidelik uit die ge­skie­denis.

Die NG Kerk is in 1862 deur die bekende Loedolff-saak verskeur. Ou­derling HH Loedolff het tydens die sitting van die sinode in 1862 beswaar gemaak teen die afgevaardigdes van gemeentes buite die grense van die Kaap­kolonie. Loe­dolff was ’n bekende ondersteuner van die liberale rigting terwyl die afgevaardigdes van buite die grense bekend was vir hulle regsinnigheid. Op 26 November 1862 het die Kaap­se Hooggeregshof ten gunste van die klaers beslis en moes die afgevaardigdes van buite die Kaapkolonie die vergadering verlaat. Daarmee is die een­heid in die NGK verbreek.

Dit sou ’n honderd jaar neem voordat hierdie eenheid in 1962 herstel is. Op 14 Oktober 1962 het die eerste Algemene Sinode van die NGK in die Groote Kerk in Kaapstad vergader. Die verskeurdheid wat in 1862 ontstaan het, het so tot ’n einde gekom. Dat hierdie ’n lang gekoesterde ideaal was wat gestalte gekry het, word bevestig deur die leuse van die Algemene Sinode soos wat dit op die kerkseël verskyn: “Een liggaam en een Gees” (1 Kor 12:13).

Die feit dat dit ’n 100 jaar geneem het om die eenheid te herstel wys hoe be­langrik dit vir die NGK was. Dit het volharding en visie gevra om die strewe na eenheid op kerkvergadering na kerkvergadering lewendig te hou. Hierdie taak is natuurlik deur Afrikanernasionalis­me wat tydens die vorige eeu ’n sterk motiverende krag was, aangehelp. Aan die ander kant getuig die lang en moeisame proses ook van die broosheid van die eenheid. Die broosheid is en word gevoed deur die groot teologiese diversiteit in die NGK. Beskuldigings van liberalisme en fundamentalisme wat in die huidige debat heen en weer geslin­ger word is niks nuut nie. Die “ons” en “hulle” wat in gesprekke en nuusberigte opduik is nie vreemd nie. Dit dui nie alleen op die vreemde teologiese mengsel waaruit die NGK bestaan nie, maar ook op standpunte wat die eenheid van die NGK in die afwesigheid van Afrikanernasionalisme in sy wese bedreig.

Maak hierdie eenheid regtig nog in die NGK saak? Dit is die groot vraag. Is die strewe na een liggaam en een Gees nog sterk genoeg om fundamentele verskille te oorbrug? ’n Honderd jaar se moeisame strewe na brose teologiese eenheid beantwoord die vraag. Ons mag mekaar nie sonder meer los nie!

Prof Johan van der Merwe doseer kerk­geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Die skepping skreeu om genade

Die onlangse vloede in Mosambiek en KwaZulu-Natal het twee sake opnuut beklemtoon. Eerstens het die groot aantal mense wat tydens die vloede gesterf het die kerk gekonfronteer met die broosheid en die nietigheid van die mens en van lewe. Dit is niks nuut nie. Deur die eeue het lewensverlies tydens natuurrampe die mensdom diep geraak en tot aksie gedring. Die geskiedenis wys dat die NG Kerk nie hiervan uitgesluit was nie.

Tweedens is die tonne en tonne rommel wat op strande uitgespoel het ’n aanduiding van die feit dat ons ook hier aan die suidpunt van Afrika op die drumpel van ’n reuse-ekologiese ramp staan. Bykans 300 ton rommel is in die omgewing van die Durban-hawe deur vrywilligers opgetel. Refilwe Mofokeng, ’n navorser in mariene biologie aan die Universiteit van KwaZulu-Natal het hier­oor opgemerk: “Mense sal baie gou hulle verbrui­kerspatrone moet veran­der. So nie, gaan die lewe op aarde vir mens en dier onleefbaar word.” Met reg sou ’n mens kon sê: Die skepping skreeu om genade. Die NG Kerk het ook in die meer onlangse verlede op hierdie nood­roep gereageer.

Tydens die Algemene Sinode van 2013 het die NG Kerk ’n belangrike dokument met die titel: Ter wille van die aarde en haar bewoners as raamwerkdokument aanvaar. Daar is onder meer be­­sluit om lidmate, gemeentes, ringe en si­­no­des aan te moedig om in hulle funksionering en bediening:

  • ’n lewe van eenvoud te omhels.
  • temas rondom die omgewing en leefstylverandering deel te maak van die liturgie en kategese.
  • ’n profetiese stem te laat hoor ten opsigte van die uitbuiting van natuur­like hulpbronne en praktyke wat klimaatsverandering bevorder.

In 2015 het die Algemene Sinode lidmate, gemeentes, ringe en sinodes op­nuut aangemoedig om: “’n profetiese stem te laat hoor waar die welwese van God se huishouding in gedrang kom.” Die sinode het dit ook aan die Projekspan Ekologie opgedra om materiaal beskikbaar te stel wat gemeentes en lidmate kan begelei om ekologies sensitief te leef. Alhoewel hierdie besluite lof verdien, is dit nie die papier werd waarop dit geskryf is, as dit nie in die wel en wee van lidmate ’n werklikheid word nie.

Die vloede het die verwoesting van die skepping wat tans op ongekende skaal plaasvind opnuut onder die vergrootglas geplaas. Op grondvlak is dit onteenseglik ’n uitdaging aan elke gemeente om die saak met groot erns en dringendheid aan te pak. Die besluite is geneem, hulpbronne is beskikbaar – dit kort net hande en voete. Die skepping skreeu om genade – gaan die NGK daad­werklik help?

Prof Johan van der Merwe doseer kerk­geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Só klink die Roepingsverklaring steeds

Ons het ’n Here. Ons is hier. Ons is sy kerk. Met hierdie woorde is die Roepingsverklaring wat deur die Algemene Sinode van die NGK in 2002 aanvaar is, afgesluit. In ’n ver­kiesingsjaar met baie beloftes waarvan die meeste leeg gaan bly, is dit goed om hierdie verklaring weer te besoek.

In die Verklaring word die NG Kerk tot drie belangrike sake verbind:
Eerstens verbind die kerk haarself opnuut aan die Here wat die kerk meer as 350 jaar gelede hier geplaas het. Die sinode bevestig dat dit die roeping van die NGK is om as kerk die Woord van die Here tydig en ontydig te verkondig en om orals van die hoop wat in die kerk leef, getuie­nis af te lê.
Tweedens verbind die NGK haarself opnuut tot die kontinent van Afrika, in besonder tot Suider-Afrika. Op ’n kontinent en in ’n land wat gebuk gaan onder geweld, armoede, vigs en ’n gebrek aan respek vir mense, diere en die omgewing wil die NGK ’n verskil maak. Daarom is die kerk daartoe verbind om mee te werk aan oplos­sings vir ons samelewing. Die NGK sal vir die owerheid bid en is verbind tot diens aan die gemeenskap.
Derdens verbind die NGK haarself tot groter eenheid met ander kerke en wil die kerk deur die versterking van ekumeniese bande met ander Christene hande vat om ons lande op te bou en om pynlike omstandighede te verlig.

In die slotparagraaf van die Verklaring het die sinode gemeentes opgeroep om by die genesing van Suidelike Afrika betrokke te raak. Terwyl dank aan die een kant uitgespreek word vir die toewy­ding van baie lidmate en vir talle po­­sitiewe aksies wat oral in gemeentes aan die gang is, word die NGK as ge­loofs­gemeenskap aan die ander kant ook met die volgende woorde uitge­daag: “Kom ons wys die wêreld opnuut dat ons as sout van die aarde en lig vir die wêreld God se koninkryk wil laat kom.”

Baie water het sedert 2002 in die see geloop en vir baie inwoners van Suid-Afrika het die droom van ’n reënboog­nasie net ’n droom gebly. Die Roepingsverklaring van 2002 bied ’n roetekaart vir lidmate en gemeentes van die NGK om Suidelike Afrika vir al sy inwoners ’n beter plek te maak. Dan hoef dit nie vir politici, politieke partye, ’n verkie­singsuitslag of ’n regering te wag nie, want ons het ’n Here. Ons is hier en ons is sy kerk.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerk­geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Die doop is nie kinderspeletjies nie

Die NG Kerk is weer in die nuus – hierdie keer oor ’n dominee wat “afgedank” is omdat hy nie met die “doopleer” van die kerk saamstem nie. Reaksie op hierdie gebeure was soos te wagte uiteenlopend! Ongelukkig getuig baie van die kommentaar van grootskaalse onkunde oor die NG Kerk se verbondsteologie en die manier waarop dit in die kerk se reëlings oor die doop neerslag vind.

Terwyl ander kerke anders oor die doop mag oordeel beskou die NG Kerk as gereformeerde kerk die doop nie bloot as ’n ritueel wat op ’n lukraak wyse deur enige iemand bedien kan word nie. Dit is ’n sakrament wat saam met die nagmaal deel vorm van die genademiddele wat deur die kerk bedien word. Binne die gereformeerde tradisie word ’n persoon slegs een keer en deur ’n predikant gedoop – of as baba of by bely­de­nis van geloof. Die kerk se verbintenis aan hierdie leer het niks met liefdeloosheid of ’n drakoniese verknogtheid aan reëls of dogma te doen nie. Die integriteit van die kerk as gereformeerde kerk kom egter deur die bediening van die doop op die spel. Wat die kerk glo moet die kerk leef!

Deur die jare het veranderende omstandighede si­no­des uitgedaag om verskillende besluite oor die doop te neem. Die bediening van die doop aan kinders in pleegsorg (1994), die doop van kinderhuiskinders (2002) en die doop van kinders uit die buiteland (2002) is van die belangrike besluite wat geneem is. Die Algemene Sinode het selfs ook besluit dat doopgetuies gebruik kan word wanneer doopouers nie ge­regtig is om op die doopvrae te antwoord nie.

Tydens die Algemene Sinode van 2011 is belang­rike besluite oor doopherdenking of doopherinnering geneem. Die besluit het dit duidelik gestel dat doopviering nie as ’n weerdoop geïnterpreteer mag word nie. Die sinode van 2013 het gemeentes aan­gemoedig om lidmate gereeld kans te gee om hulle doop op sinvolle wyse op verskillende maniere te herdenk. ’n Gravamen (beswaarskrif) waarin versoek is dat weerdoop toegelaat moet word het in 2015 voor die Algemene Sinode gedien. Dit is van die hand ge­wys en die sinode het besluit om die moontlikheid van ’n sogenaamde belydenisdoop wat in praktyk nie anders as ’n herdoop verstaan kan word nie, nie verder te oorweeg nie.

Alhoewel die NG Kerk in die verlede – soos ook nou – dikwels in die spervuur beland het oor die doop, is die verbondsdoop wat gebou is op die verbonds­teologie van die kerk onlosmaaklik deel van die gereformeerde erfenis van die NG Kerk. Daarom is die doop nie kinderspeletjies nie.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

LEES OOK: Só glo kerk oor die doop.

Sonder sy siel is die kerk dood

Calvyn het gesê: “Die Woord is die siel van die kerk.” Miskien is dit die rede waarom die Algemene Sinode sedert sy ontstaan in 1962 belang­rike besluite oor die saak geneem het. Die interpretasie van die Woord en die gesag wat daaraan toegeken is, was nog altyd ’n belangrike saak in die kerk. Dit is daarom met goeie rede dat gesê word dat Skrifgesag in die tyd waarin ons leef die spreekwoordelike olifant in die kamer van die NGK geword het. Dat daar met hier­die olifant geworstel word, blyk uit besluite van on­langse Algemene Sinodes:

In 2004 het die Algemene Sinode ’n verklaring goedgekeur wat na gemeentes en ringe vir bespreking verwys is. Daarin is dit onomwonde gestel dat die NGK bely dat die Bybel die Woord van God is en dat dit daarom gesag het, betroubaar is, duidelik is en voldoende is. Dit sou nie beteken dat lidmate hulle denk­vermoë moes opoffer, dat die Bybel beskou kon word as ’n eksakte handboek of dat die hele Bybel so maklik is om te verstaan dat enige mens alles onmiddellik en selfstandig kon begryp nie.

In 2013 is hierdie verklaring opgevolg met ’n be­sluit waarin die kerk se standpunt oor die gesag van die Woord as die enigste norm vir ons geloof herbevestig is. Die sinode het ook beklemtoon dat “Skrif en Belydenis” binne hulle historiese konteks gelees en met verantwoorde hermeneutiek vertolk moes word sodat die kerk die leiding van die Heilige Gees vir die tyd kon hoor.

Terwyl die gesag van die Woord nooit openlik be­vraagteken is nie, het die hermeneutiese vertolking van die Woord in die verlede dikwels storms veroorsaak.

Die feit dat die NGK apartheid teologies uit die Skrif gemotiveer en regverdig het, het ’n pynlike reg­stelling in 1986 geverg. Dit het in 1987 tot kerkskeu­ring en die ontstaan van die Afrikaanse Protestantse Kerk gelei. Besluite oor die toelating van vroue tot die amp, kinders se deelname aan die nagmaal en die 2015-besluit oor selfdegeslagverbintenisse is nog enkele voor­beelde.

Dat die Algemene Sinode in die verlede die erns en kompleksiteit van hierdie saak verstaan het, word be­vestig deur die bewoording waarmee die 2013-besluit afgesluit word: “Die Sinode besef dat baie lidmate geweldige onsekerhede op baie vlakke beleef en wil lidmate verseker van deernis met hulle situasie. Die Sinode wil ook lidmate en leraars daarop wys dat, juis wat ons van die Bybel en Belydenisskrifte as antwoord hierop glo, ons weerhou van fundamentalisme (aan die een kant) en vrysinnigheid/radikale sekularisme (aan die ander kant).”

Hoe die Algemene Sinode in 2019 met die “siel van die kerk” gaan handel, gaan deurslaggewend wees vir die pad vorentoe. Gee die NGK sy siel prys, is die kerk dood.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Die Algemene Sinode: Is die vervaldatum op hande?

Die sewentiende gewone vergadering van die Algemene Sinode van die NG Kerk vind vanaf 6-11 Oktober 2019 in Boksburg plaas. Dit is die grootste vergadering van die kerk waar al die gemeentes van die kerk verteenwoordig word. Anders as by streeksinodes, stuur elke gemeente egter nie afgevaardigdes nie, maar word gemeentes indirek deur hulle onderskeie sinodes verteenwoordig. Dit is waarskynlik die enkele grootste rede waarom al meer stemme opgaan wat meen dat die Algemene Sinode soos ons dit nou ken die einde van sy rafkleeftyd bereik het. Hierdie standpunt word verder versterk deur besluite wat deur die Algemene Sinode geneem is wat groot spanning in gemeentes veroorsaak het.

Die ontstaan van die Algemene Sinode help ons verstaan dat die vergadering as uitdruking van die een­heid in die NG Kerk, tog ’n rol het om te speel. Die eerste vergadering van die Algemene Sinode is op 14 Oktober 1962 in die Groote Kerk in Kaapstad deur prof EP Groenewald geopen. Dit was presies ’n 100 jaar nadat die eenheid in die NG Kerk deur die Loe­dolff-saak in die Hooggeregshof in Kaapstad verbreek is.

Vanaf 1907 het die Raad van Kerke gehelp om die onderlinge band tussen die verskillende provinsiale sinodes van die NG Kerk in stand te hou. Dit is ook waar die ideaal van ’n herstelde kerkverband lewend gehou is. Een van die groot struikelblokke op pad na een herstelde kerkverband was Ordinansie 7 van 1843. Op 3 Maart 1961 is die ordinansie deur ’n privaatwet op die NGK deur die parlement herroep. Die Goewerneur-generaal van Suid-Afrika het Wet 22 op 27 Maart 1961 onderteken. Dit het beteken dat die Kaapse sinode nou saam met die ander provinsiale sinodes tot een Algemene Sinode kon toetree.

Die eenheid wat so tot stand gekom het word verwoord in die leuse van die NGK: “Een liggaam en een Gees”.

Dit is hierdie eenheid wat te midde van die groot diversiteit in die NGK as ’n kosbare skat opgepas moet word. Die Bybelse opdrag tot eenheid soos wat dit in die belydenisgrondslag van die NGK beskryf word maak dit ononderhandelbaar. Die sigbare gestalte van eenheid begin immers in eie kring! Die werksaamhede en die mandaat van die Algemene Sinode mag dalk verander maar die vervaldatum mag nie op hande wees nie.

In die volgende maande sal ons in die rubriek te­rug­­gaan na die verlede en enkele belangrike en soms omstrede besluite van die Algemene Sinode herbesoek. Die verlede help ons dalk op die pad vorentoe.

Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

‘Ons wou bloed keer …’

“Ons wou bloed keer” en “Ek het my vin­ger op die sneller gehad.” Dit is die woorde van onderskeidelik ds Freek Swa­nepoel, ’n vorige moderator van die NG Kerk, en genl Constand Viljoen, voormalige hoof van die Suid-Afrikaanse Weermag. Die spanning in hierdie stelling is ’n aanduiding van hoe naby Suid-Afrika in 1994 aan die rand van ’n burgeroorlog was. Dit vertel ook die onbekende verhaal van die NG Kerk se belangrike rol in die soeke na vrede.

Die vrylating van mnr Nelson Mandela en die opheffing van die verbod op die ANC in 1990 het Suid-Afrika op ’n nuwe koers geplaas. Terwyl die nuwe koers die politieke kookpot in Suid-Afrika byna laat oorkook het, het die leierskorps van die NG Kerk ’n deurslaggewende rol gespeel om gemoedere te kalmeer sodat ’n vreedsame verkiesing in April 1994 kon plaasvind.

Tussen 1990 en 1994 het die Dagbestuur van die Algemene Sinodale Kommissie onder meer vier keer vir Mandela ontmoet. Tydens hierdie gesprekke was mediasie tussen strydende groepe, die rol van die Afri­kaner in die “nuwe” Suid-Afrika en die soeke na ’n vreedsame oplossing vir die land telkens op die agenda.

Gesprekke is egter nie net met die ANC gevoer nie. Aan die ander kant van die politieke landskap het ’n groot groep konserwatiewe Afrikaners gedreig om die verkiesing van 1994 omver te gooi. Hulle was goed georganiseer onder leiding van Viljoen wat na bewe­ring ’n mag van 50 000 man onder leiding van vyf ge­neraals landswyd ontplooi gehad het. Hulle het gewag op die bevel om die verkiesing te ontwrig.

Viljoen was egter ook ’n ouderling-afgevaardigde op die Algemene Sinodale Kommissie. Dit het die deur oopgelaat om gewelddadige verset te ontmoedig. Na afloop van ’n vergadering met sy generaals op De Deur in April 1994 het Viljoen in sý woorde besluit “om die honde los te laat”. Daar sou geen verkiesing op 27 April 1994 wees nie. Intensiewe vredesamespre­kings het hom op 23 April 1994 van besluit laat ver­ander en die verkiesing kon voortgaan.

2019 is weer ’n verkiesingsjaar en emosies gaan weer hoog loop. Miskien moet Kersfees 2018 die vertrekpunt wees van ’n nuwe besluit om in 2019 vir vrede te werk, om voort te bou op die werk wat die kerk se leierskorps destyds gedoen het. Hierdie keer is dit die uitdaging aan elke lidmaat en elke predikant in elke gemeente van die NG Kerk wat met Kersfees die koms van die Vredevors gaan vier.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

“Pas op, hier kom die NG Kerk!”

Johan van der Merwe

Die mense van Suid-Afrika verskeur mekaar omdat hulle kwaad is! Kwaad oor die verlede, kwaad oor wat tans aan die gebeur is en miskien sommer reeds irrasioneel kwaad vir die toekoms ook.

In hierdie woedende samelewing is een van die grootste uitdagings aan die NG Kerk om nie sy roeping tot versoening te versaak nie. In elke gemeente moet elke lidmaat voortdurend daaraan herinner word! Dit is nie net die kerk se Bybelse opdrag nie, maar ook deel van ons getuienis uit die verlede.

Op 19 November 1997 het ds Freek Swanepoel die NG Kerk tydens ’n openbare getuienisgeleentheid van die Waarheid-en-Versoeningskommissie in Oos-Londen verteenwoordig. Ten spyte van die feit dat verskeie lede van die ASM ’n sterk voorbehoud oor die kerk se betrokkenheid gehad het, het ds Swanepoel volgehou dat die kerk nie moes gaan bieg nie, maar moes gaan getuig! Met toestemming van die ASM moes ds Swanepoel sy eie getuienis opstel.

In sy getuienis het ds Swanepoel beklemtoon dat die NGK verbind was tot versoening en dat die kerk dit saam met ander wou aanpak. Hy het versoening as die opbou van mense gedefinieer. In praktyk het dit beteken dat die verkondiging van die evangelie steeds voorrang moes geniet maar dat dit ook moes lei tot die ontwikkeling van mense en hulle praktiese lewensomstandighede.

Hy het verder beklemtoon dat persoonlike kontak ’n voorvereiste vir versoening is en dat die NG Kerk bereid sou wees om sy lidmate aan te moedig om oor kleurgrense heen verhoudings te bou.

Ds Swanepoel het sy getuienis afgesluit met Hebreërs 12:14: “Beywer julle vir vrede met alle mense.”

Nadat baie vrae gevra is en ’n lang bespreking gevolg het, het aartsbiskop Desmond Tutu in sy reaksie op die getuienis gesê: “Ek het lus om vir die duiwel te sê: Pasop, hier kom die NG Kerk! Dit is geweldig om julle hier by ons te hê. ’n Groot stuk genesing het reeds hier begin plaasvind. Ek is bly julle is deel van hierdie proses van versoening.” Ná ’n gebed deur ds Swane­poel, het Tutu opgestaan en hom omhels!

Wanneer ons op soek na antwoorde terugblaai deur die geskiedenis, het die NG Kerk as kerk die eise van die roeping tot versoening ná 19 November 1997 miskien duideliker verstaan soos wat gemeentes dit in Coligny in 2018 duideliker verstaan en soos wat honderdduisende lidmate van die NG Kerk dit elke dag duideliker moet verstaan.

Dit is nie maklik nie. Versoening is egter die enigste salf wat die wonde wat deur woede veroorsaak is, genees. Kry ons dit beter reg, word Desmond Tutu se woorde dalk waar!

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Dankie tog vir die olifant

“Daar is ’n olifant in die kamer van die NGK” lees ek onlangs – “en dit is Skrifgesag”.

Dit is die olifant wat tot die kerk se ondergang gaan lei, word verder beweer. Hierdie stelling word met ­goeie rede gemaak. Die verskillende standpunte oor apart­heid in die sestigerjare, die stryd oor die Belhar­bely­denis en die jongste verskillende interpretasies van die Bybel oor selfdegeslagverbintenisse bevestig die feit dat die verstaan en uitleg van die Bybel opnuut in die spervuur is.

Tog is dit niks nuuts nie. In die meer as 350 jaar van die NGK se geskiedenis was daar nog altyd omstredenheid oor hoe ons die Bybel moet verstaan. Terwyl sommige lidmate die Bybel byna meganies as die Woord van God wil verstaan, word dit deur ander be­vraagteken.

Hierdie twee groepe hou verband met twee teologiese strome wat histories deel van die NGK is. Willem Nicol beskryf dit in sy boek Godsdiens wat werk as ’n meer piëtistiese hantering en verstaan van die Bybel. Dit staan teenoor ’n meer liberale interpretasie waarin die Bybel sterk histories-krities gelees word.

Hoewel die Loedolff-saak van 1862 van die eerste ernstige aanduidings van hierdie verdeeldheid was, is die verskil in die dertigerjare van die vorige eeu op die spits gedryf in die saak teen prof Johannes du Plessis van Stellenbosch.

Nadat die Ring van Stellenbosch Du Plessis in Maart 1930 geskors het, het hy hom na die Kaapse Hooggeregshof gewend om teen sy skorsing te appelleer. Op 15 Januarie 1932 is uitspraak in sy guns gele­wer. In November 1932 is hy egter deur die Kaapse Sinode van sy pos onthef.

De Kerkbode het “met beklemmende besorgdheid de droewige verdeeldheid die er in de kerk ontstaan, gadegeslaan.”

Hierdie verdeeldheid oor die verstaan van die Bybel het nie verdwyn nie. Dit was dalk deur die wolk van Afrikaner-nasionalisme minder sigbaar – maar dit was en is steeds deel van die NGK. Die vraag is of dit regtig die olifant in die kamer is wat die einde van die NGK gaan beteken? Dit kan dalk wees.

Aan die ander kant kan die olifant ook ’n teken wees van die erns wat die NGK deur sy geskiedenis met die Bybel gemaak het. Dat daar in die verlede foute gemaak is en vandag steeds gemaak word met die verstaan van die Bybel, kan nie ontken word nie. Dit beklemtoon egter die feit dat die beginsel van sola scriptura deel van die DNS van die NGK is.

Miskien kan ons dan eerder dankbaar wees dat die olifant nog in die kamer is!

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Die hoop beskaam nie …

Die hoop beskaam nie. 350 jaar Gereformeerd.” Dit was die bewoording op die feesembleem waarmee die NG Kerk sy 350ste bestaansjaar in 2002 gevier het.

Tydens die feesjaar is onder meer teruggekyk na tye toe die NGK as werktuig van God teleurgestel het. In die woorde van ds Kobus van der Westhuizen het die kerk soms sy roeping nie reg vervul nie, die Woord nie reg verstaan en toegepas nie, nie gehoor gegee aan teregwysings nie en kerklike sake nie altyd op ’n kerklike wyse hanteer nie.

Aan die ander kant is daar met dankbaarheid feesgevier oor die positiewe invloed wat die NGK as gereformeerde kerk oor 350 jaar in Afrika uitgeoefen het.

Sedert 2002 het daar spreekwoordelik baie water in die see geloop. Hoe sou ’n getuigskrif van die NGK se doen en late nou daar uit sien? Die doemprofete sal waarskynlik die ondergang van die NGK luidkeels aankondig en voorspel dat daar geen toekoms vir die kerk meer is nie. Diegene met blinddoeke aan sal die foute wat gemaak is en steeds gemaak word ontken en bly hamer op en teruggryp na ’n gereformeerde erfenis asof dit die alfa en die omega is.

Waarskynlik is die beste getuigskrif eerder te vind by honderdduisende lidmate en honderde predikante wat te midde van die fanfare oor die huidige toestand van die kerk ongestoord voortgaan om kerk van Jesus Christus te wees. Dit is die mense wat die roeping wat hulle as gelowiges van die lewende Here ontvang het uitleef in die omgewing waar hulle woon en werk: die onderwy­sers, staatsamptenare, soldate, ambagslui, dokters, pro­kureurs, boere en noem maar op, seniorlidmate en jongmense wat soos miljoene voor hulle erns maak met die Bybel as die Woord van God en wat daarna streef om daarvolgens te leef.

Dit is gelowiges wat ’n verskil maak in die dorp of die voorstad waar hulle woon. Dit is die predikante wat hulle met erns bemoei met die Woord en die lief en leed van hulle lidmate. Dit is die mense wat die NG Kerk in die woorde van Veltkamp deel maak van die kerk as kunswerk van die drie-enige God op aarde.

Soos enige kunswerk, sal die kunswerk ook blootgestel wees aan kritiek, en sal dit nooit foutloos wees nie. Dit sal egter altyd van die wêreld ’n beter plek maak.

Dan beskaam die hoop nie – ook nie vir die NG Kerk nie.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.

Woorde roep maar dade trek

1986 sal in die geskiedenis van die NG Kerk ’n rooiletterjaar wees. Tydens die Algemene Sinode in Kaapstad is besluit om af te draai van die apartheidspad af.

Ja vir oop deure en oop lidmaatskap, ’n hernude fokus op die eenheid van die kerk en ’n nee vir apartheid het die kerk op ’n nuwe pad geplaas. Tydens die Algemene Sinode van 1990 is dit duideliker gesê en tydens die Rustenburg-kerkeberaad in November 1990 het prof Willie Jonker dit onomwonde gestel: “Ek bely voor u en voor God nie net my eie sonde en skuld nie, en my persoonlike verantwoordelikheid vir die politieke, sosiale, ekonomiese en strukturele onregte waaronder u en ons hele land nog ly nie, maar plaasvervangend waag ek om dit ook namens die NG Kerk te doen, waarvan ek ’n lidmaat is en vir die Afrikaners. Ek het die vryheid om dit te doen, want die NG Kerk het apartheid op sy afgelope Algemene Sinode tot sonde verklaar en sy eie skuld van nalatigheid erken dat hy nie lank gelede daarteen gewaarsku en homself daarvan gedistansieer het nie.”

Die Kerkbode van 16 November 1990 het só berig: “Vir die NGK is die belydenis oor apartheid ’n oom­blik van bevryding.” Dat hierdie bevryding eg was, word bevestig deur die toespraak van mnr Nelson Mandela tydens die Algemene Sinode van 1994 en die voorlegging deur ds Freek Swanepoel aan die Waarheid-en-Versoeningskommissie in Oos-Londen op ­19 November 1997.

As daar dan in 2018, 28 jaar later, steeds ’n beroep op die NG Kerk gedoen word om hom te bekeer, is die vraag: “Wat het fout gegaan?” Miskien is daar nie duidelik genoeg gesê wat gebeur het nie. Moet dit dan weer en weer herhaal word?

Miskien is daar ’n beter uitweg. Miskien moet dit wat in NG gemeentes gelééf word harder en duideliker vertel word: Verhale soos dié van veeartse wat saam met die NG Kerk in Steynsrus omsien na die gemeenskap se donkies, muile en perde, dié van groentetonnels by ’n NG kerk op Lydenburg, die van versoening onder leiding van ’n NG predikant in Coligny in Noordwes en van eenheid en samewerking tussen gemeentes van die NG Kerk en die VGK in Lynnwoodrif en Nellmapius in Pretoria – om maar enkeles te noem.

Dalk sal hierdie verhale oor die doen en late van lidmate in gemeentes van die NG Kerk die oproep om belydenis vir eens en vir altyd stilmaak – want woorde wek maar dade trek.

▶ Prof Johan van der Merwe doseer kerkgeskiedenis aan die Universiteit van Pretoria.